Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1737–1802
Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Cyfreithiwr o Fôn oedd Thomas Williams o Lanidan, y Brenin Copr, a wnaeth Fynydd Parys yn galon masnach gopr y byd. Erbyn 1800 dywedid bod hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo, ac eto i bobl Môn Twm Chwarae Teg oedd ef o hyd, am ei ddull gonest o drin ei weithwyr.FfynonellauThomas Williams, Llanidan ↗Wicipedia CymraegUn o ddiwydianwyr amlycaf y ddeunawfed ganrif yng Nghymru (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802); mab Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn; daeth yn gyfreithiwr a bu’n cynrychioli teulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchnogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd yn 1778; tua 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, a thyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth; cynyddodd gynnyrch copr a sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig; rhwng 1787 a 1792 bu’n rheoli’r Cornish Metal Company, sef rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain; erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo; roedd yn boblogaidd gyda’r gweithwyr, a’i galwai’n ‘Twm Chwarae Teg’ oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu; AS dros Great Marlow o 1790 hyd ei farw; dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.Thomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.Williams, Thomas (1737 – 1802), attorney, outstanding figure in the copper industry ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab, a anwyd 13 Mai 1737, i Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos; cyfreithiwr cyfarwydd â theuluoedd mawr Môn; tua 1785 daeth yn brif asiant mwyngloddiau copr Mynydd Parys ger Amlwch, a oedd yn eiddo’n rhannol i Iarll Uxbridge ac yn rhannol i deulu Llys Dulas, ac am gyfnod ymddiriedodd y ddwy ochr y rheolaeth iddo ef yn unig; bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol: allforiwyd swm aruthrol o gopr, a thyfodd llawer o fentrau o gwmpas y diwydiant, gyda gweithfeydd mawr yn Ravenhead a Stanley, ffwrneisi toddi yn Amlwch, clwstwr o felinau ger Treffynnon a llynges o longau arfordir yn hwylio o borthladd Amlwch; enillodd glust y Morlys yn ystod rhyfeloedd Napoleon a tharo bargeinion â Chwmni India’r Dwyrain; galwyd ef gerbron pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin fel arbenigwr; erbyn 1800 roedd hanner adnoddau’r diwydiant yn ei ddwylo, gyda chefnogaeth ariannol o bron i filiwn o bunnau; i gefn gwlad Môn ‘Twm Chwarae Teg’ ydoedd; bu David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund, yn glerc yn ei swyddfa yn Llundain; etholwyd ef yn AS dros Great Marlow yn 1790, a daliodd y sedd hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802; daeth ei ddisgynyddion wedyn yn berchnogion ystad Craig-y-don ac yn sefydlwyr banciau.
| Ganed | 13 Mai 1737, Môn |
|---|---|
| Ei deulu | Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn |
| Ei grefft | Cyfreithiwr, yna meistr y fasnach gopr |
| Ei enwau | Twm Chwarae Teg; y Brenin Copr |
| Anrhydeddau | Uchel Siryf Môn, 1790; AS dros Great Marlow, 1790–1802 |
| Bu farw | 30 Tachwedd 1802 |
Ganed Thomas ar 13 Mai 1737, mab Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos. Daeth yn gyfreithiwr ac yn gynghorwr dibynadwy i deuluoedd mawr Môn, gan ddatrys eu hystadau a llunio’u gweithredoedd.FfynonellauWilliams, Thomas (1737 – 1802), attorney, outstanding figure in the copper industry ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab, a anwyd 13 Mai 1737, i Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos; cyfreithiwr cyfarwydd â theuluoedd mawr Môn; tua 1785 daeth yn brif asiant mwyngloddiau copr Mynydd Parys ger Amlwch, a oedd yn eiddo’n rhannol i Iarll Uxbridge ac yn rhannol i deulu Llys Dulas, ac am gyfnod ymddiriedodd y ddwy ochr y rheolaeth iddo ef yn unig; bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol: allforiwyd swm aruthrol o gopr, a thyfodd llawer o fentrau o gwmpas y diwydiant, gyda gweithfeydd mawr yn Ravenhead a Stanley, ffwrneisi toddi yn Amlwch, clwstwr o felinau ger Treffynnon a llynges o longau arfordir yn hwylio o borthladd Amlwch; enillodd glust y Morlys yn ystod rhyfeloedd Napoleon a tharo bargeinion â Chwmni India’r Dwyrain; galwyd ef gerbron pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin fel arbenigwr; erbyn 1800 roedd hanner adnoddau’r diwydiant yn ei ddwylo, gyda chefnogaeth ariannol o bron i filiwn o bunnau; i gefn gwlad Môn ‘Twm Chwarae Teg’ ydoedd; bu David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund, yn glerc yn ei swyddfa yn Llundain; etholwyd ef yn AS dros Great Marlow yn 1790, a daliodd y sedd hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802; daeth ei ddisgynyddion wedyn yn berchnogion ystad Craig-y-don ac yn sefydlwyr banciau.Thomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.
Daeth ei gyfle mawr drwy’r gyfraith. Gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd o’r diwedd yn 1778. Ohono daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, ac erbyn tua 1785 roedd y ddau berchennog, Iarll Uxbridge a theulu Llys Dulas, wedi ymddiried holl reolaeth y mynydd iddo ef.FfynonellauThomas Williams, Llanidan ↗Wicipedia CymraegUn o ddiwydianwyr amlycaf y ddeunawfed ganrif yng Nghymru (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802); mab Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn; daeth yn gyfreithiwr a bu’n cynrychioli teulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchnogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd yn 1778; tua 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, a thyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth; cynyddodd gynnyrch copr a sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig; rhwng 1787 a 1792 bu’n rheoli’r Cornish Metal Company, sef rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain; erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo; roedd yn boblogaidd gyda’r gweithwyr, a’i galwai’n ‘Twm Chwarae Teg’ oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu; AS dros Great Marlow o 1790 hyd ei farw; dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.Thomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.Williams, Thomas (1737 – 1802), attorney, outstanding figure in the copper industry ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab, a anwyd 13 Mai 1737, i Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos; cyfreithiwr cyfarwydd â theuluoedd mawr Môn; tua 1785 daeth yn brif asiant mwyngloddiau copr Mynydd Parys ger Amlwch, a oedd yn eiddo’n rhannol i Iarll Uxbridge ac yn rhannol i deulu Llys Dulas, ac am gyfnod ymddiriedodd y ddwy ochr y rheolaeth iddo ef yn unig; bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol: allforiwyd swm aruthrol o gopr, a thyfodd llawer o fentrau o gwmpas y diwydiant, gyda gweithfeydd mawr yn Ravenhead a Stanley, ffwrneisi toddi yn Amlwch, clwstwr o felinau ger Treffynnon a llynges o longau arfordir yn hwylio o borthladd Amlwch; enillodd glust y Morlys yn ystod rhyfeloedd Napoleon a tharo bargeinion â Chwmni India’r Dwyrain; galwyd ef gerbron pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin fel arbenigwr; erbyn 1800 roedd hanner adnoddau’r diwydiant yn ei ddwylo, gyda chefnogaeth ariannol o bron i filiwn o bunnau; i gefn gwlad Môn ‘Twm Chwarae Teg’ ydoedd; bu David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund, yn glerc yn ei swyddfa yn Llundain; etholwyd ef yn AS dros Great Marlow yn 1790, a daliodd y sedd hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802; daeth ei ddisgynyddion wedyn yn berchnogion ystad Craig-y-don ac yn sefydlwyr banciau.
Bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol. I ennill pris teg am gopr Môn cododd ei weithfeydd toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens a Stanley, ffwrneisi yn Amlwch, melinau ger Treffynnon a gweithfeydd ym Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, gyda warysau, bancio a hyd yn oed ei fathdy ei hun, un fenter fawr o’r mwynglawdd i’r farchnad. Hwyliai llynges o longau o borthladd Amlwch, a dywedir mai ef a gyflwynodd y bolltau copr a ddaliai’r gorchudd copr ar longau’r llynges.FfynonellauWilliams, Thomas (1737 – 1802), attorney, outstanding figure in the copper industry ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab, a anwyd 13 Mai 1737, i Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos; cyfreithiwr cyfarwydd â theuluoedd mawr Môn; tua 1785 daeth yn brif asiant mwyngloddiau copr Mynydd Parys ger Amlwch, a oedd yn eiddo’n rhannol i Iarll Uxbridge ac yn rhannol i deulu Llys Dulas, ac am gyfnod ymddiriedodd y ddwy ochr y rheolaeth iddo ef yn unig; bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol: allforiwyd swm aruthrol o gopr, a thyfodd llawer o fentrau o gwmpas y diwydiant, gyda gweithfeydd mawr yn Ravenhead a Stanley, ffwrneisi toddi yn Amlwch, clwstwr o felinau ger Treffynnon a llynges o longau arfordir yn hwylio o borthladd Amlwch; enillodd glust y Morlys yn ystod rhyfeloedd Napoleon a tharo bargeinion â Chwmni India’r Dwyrain; galwyd ef gerbron pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin fel arbenigwr; erbyn 1800 roedd hanner adnoddau’r diwydiant yn ei ddwylo, gyda chefnogaeth ariannol o bron i filiwn o bunnau; i gefn gwlad Môn ‘Twm Chwarae Teg’ ydoedd; bu David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund, yn glerc yn ei swyddfa yn Llundain; etholwyd ef yn AS dros Great Marlow yn 1790, a daliodd y sedd hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802; daeth ei ddisgynyddion wedyn yn berchnogion ystad Craig-y-don ac yn sefydlwyr banciau.Thomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.
O 1787 hyd 1792 bu hefyd yn rheoli’r Cornish Metal Company, a roddodd bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain dan ei arweiniad. Gwnâi’r Morlys a Chwmni India’r Dwyrain fusnes ag ef, a galwai pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin ef fel arbenigwr. Erbyn 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo, a galwodd hyd yn oed ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn frenin copr.FfynonellauThomas Williams, Llanidan ↗Wicipedia CymraegUn o ddiwydianwyr amlycaf y ddeunawfed ganrif yng Nghymru (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802); mab Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn; daeth yn gyfreithiwr a bu’n cynrychioli teulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchnogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd yn 1778; tua 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, a thyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth; cynyddodd gynnyrch copr a sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig; rhwng 1787 a 1792 bu’n rheoli’r Cornish Metal Company, sef rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain; erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo; roedd yn boblogaidd gyda’r gweithwyr, a’i galwai’n ‘Twm Chwarae Teg’ oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu; AS dros Great Marlow o 1790 hyd ei farw; dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.Williams, Thomas (1737 – 1802), attorney, outstanding figure in the copper industry ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab, a anwyd 13 Mai 1737, i Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos; cyfreithiwr cyfarwydd â theuluoedd mawr Môn; tua 1785 daeth yn brif asiant mwyngloddiau copr Mynydd Parys ger Amlwch, a oedd yn eiddo’n rhannol i Iarll Uxbridge ac yn rhannol i deulu Llys Dulas, ac am gyfnod ymddiriedodd y ddwy ochr y rheolaeth iddo ef yn unig; bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol: allforiwyd swm aruthrol o gopr, a thyfodd llawer o fentrau o gwmpas y diwydiant, gyda gweithfeydd mawr yn Ravenhead a Stanley, ffwrneisi toddi yn Amlwch, clwstwr o felinau ger Treffynnon a llynges o longau arfordir yn hwylio o borthladd Amlwch; enillodd glust y Morlys yn ystod rhyfeloedd Napoleon a tharo bargeinion â Chwmni India’r Dwyrain; galwyd ef gerbron pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin fel arbenigwr; erbyn 1800 roedd hanner adnoddau’r diwydiant yn ei ddwylo, gyda chefnogaeth ariannol o bron i filiwn o bunnau; i gefn gwlad Môn ‘Twm Chwarae Teg’ ydoedd; bu David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund, yn glerc yn ei swyddfa yn Llundain; etholwyd ef yn AS dros Great Marlow yn 1790, a daliodd y sedd hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802; daeth ei ddisgynyddion wedyn yn berchnogion ystad Craig-y-don ac yn sefydlwyr banciau.Thomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.
Er ei holl gyfoeth cadwodd ymddiriedaeth ei bobl ei hun. Galwai ei weithwyr Cymraeg ef yn Twm Chwarae Teg am y modd gonest y triniai hwy ac y masnachai. Pan fu farw roedd tua 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona. Yn ei swyddfa yn Llundain gweithiai David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund.FfynonellauThomas Williams, Llanidan ↗Wicipedia CymraegUn o ddiwydianwyr amlycaf y ddeunawfed ganrif yng Nghymru (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802); mab Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn; daeth yn gyfreithiwr a bu’n cynrychioli teulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchnogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd yn 1778; tua 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, a thyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth; cynyddodd gynnyrch copr a sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig; rhwng 1787 a 1792 bu’n rheoli’r Cornish Metal Company, sef rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain; erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo; roedd yn boblogaidd gyda’r gweithwyr, a’i galwai’n ‘Twm Chwarae Teg’ oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu; AS dros Great Marlow o 1790 hyd ei farw; dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.Thomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.Williams, Thomas (1737 – 1802), attorney, outstanding figure in the copper industry ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab, a anwyd 13 Mai 1737, i Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos; cyfreithiwr cyfarwydd â theuluoedd mawr Môn; tua 1785 daeth yn brif asiant mwyngloddiau copr Mynydd Parys ger Amlwch, a oedd yn eiddo’n rhannol i Iarll Uxbridge ac yn rhannol i deulu Llys Dulas, ac am gyfnod ymddiriedodd y ddwy ochr y rheolaeth iddo ef yn unig; bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol: allforiwyd swm aruthrol o gopr, a thyfodd llawer o fentrau o gwmpas y diwydiant, gyda gweithfeydd mawr yn Ravenhead a Stanley, ffwrneisi toddi yn Amlwch, clwstwr o felinau ger Treffynnon a llynges o longau arfordir yn hwylio o borthladd Amlwch; enillodd glust y Morlys yn ystod rhyfeloedd Napoleon a tharo bargeinion â Chwmni India’r Dwyrain; galwyd ef gerbron pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin fel arbenigwr; erbyn 1800 roedd hanner adnoddau’r diwydiant yn ei ddwylo, gyda chefnogaeth ariannol o bron i filiwn o bunnau; i gefn gwlad Môn ‘Twm Chwarae Teg’ ydoedd; bu David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund, yn glerc yn ei swyddfa yn Llundain; etholwyd ef yn AS dros Great Marlow yn 1790, a daliodd y sedd hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802; daeth ei ddisgynyddion wedyn yn berchnogion ystad Craig-y-don ac yn sefydlwyr banciau.
Bu’n Uchel Siryf Môn yn 1790 a 1791, ac yn 1790 etholwyd ef yn Aelod Seneddol dros Great Marlow, ger Temple House, y plasty a gododd yn Bisham ar lan afon Tafwys; daliodd y sedd hyd ei farw. Priododd Catherine Lloyd o Fôn tua 1763, a bu iddynt ddau fab a thair merch.FfynonellauThomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.Williams, Thomas (1737 – 1802), attorney, outstanding figure in the copper industry ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab, a anwyd 13 Mai 1737, i Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos; cyfreithiwr cyfarwydd â theuluoedd mawr Môn; tua 1785 daeth yn brif asiant mwyngloddiau copr Mynydd Parys ger Amlwch, a oedd yn eiddo’n rhannol i Iarll Uxbridge ac yn rhannol i deulu Llys Dulas, ac am gyfnod ymddiriedodd y ddwy ochr y rheolaeth iddo ef yn unig; bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol: allforiwyd swm aruthrol o gopr, a thyfodd llawer o fentrau o gwmpas y diwydiant, gyda gweithfeydd mawr yn Ravenhead a Stanley, ffwrneisi toddi yn Amlwch, clwstwr o felinau ger Treffynnon a llynges o longau arfordir yn hwylio o borthladd Amlwch; enillodd glust y Morlys yn ystod rhyfeloedd Napoleon a tharo bargeinion â Chwmni India’r Dwyrain; galwyd ef gerbron pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin fel arbenigwr; erbyn 1800 roedd hanner adnoddau’r diwydiant yn ei ddwylo, gyda chefnogaeth ariannol o bron i filiwn o bunnau; i gefn gwlad Môn ‘Twm Chwarae Teg’ ydoedd; bu David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund, yn glerc yn ei swyddfa yn Llundain; etholwyd ef yn AS dros Great Marlow yn 1790, a daliodd y sedd hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802; daeth ei ddisgynyddion wedyn yn berchnogion ystad Craig-y-don ac yn sefydlwyr banciau.
Bu farw Thomas Williams ar 30 Tachwedd 1802, a dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru. Cofir ei ddisgynyddion fel perchnogion ystad Craig-y-don ac fel sefydlwyr banciau, ac erys Mynydd Parys uwchben Amlwch yn gofeb i’r oes gopr a arweiniodd.FfynonellauThomas Williams, Llanidan ↗Wicipedia CymraegUn o ddiwydianwyr amlycaf y ddeunawfed ganrif yng Nghymru (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802); mab Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn; daeth yn gyfreithiwr a bu’n cynrychioli teulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchnogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd yn 1778; tua 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, a thyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth; cynyddodd gynnyrch copr a sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig; rhwng 1787 a 1792 bu’n rheoli’r Cornish Metal Company, sef rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain; erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo; roedd yn boblogaidd gyda’r gweithwyr, a’i galwai’n ‘Twm Chwarae Teg’ oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu; AS dros Great Marlow o 1790 hyd ei farw; dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.Williams, Thomas (1737 – 1802), attorney, outstanding figure in the copper industry ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab, a anwyd 13 Mai 1737, i Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos; cyfreithiwr cyfarwydd â theuluoedd mawr Môn; tua 1785 daeth yn brif asiant mwyngloddiau copr Mynydd Parys ger Amlwch, a oedd yn eiddo’n rhannol i Iarll Uxbridge ac yn rhannol i deulu Llys Dulas, ac am gyfnod ymddiriedodd y ddwy ochr y rheolaeth iddo ef yn unig; bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol: allforiwyd swm aruthrol o gopr, a thyfodd llawer o fentrau o gwmpas y diwydiant, gyda gweithfeydd mawr yn Ravenhead a Stanley, ffwrneisi toddi yn Amlwch, clwstwr o felinau ger Treffynnon a llynges o longau arfordir yn hwylio o borthladd Amlwch; enillodd glust y Morlys yn ystod rhyfeloedd Napoleon a tharo bargeinion â Chwmni India’r Dwyrain; galwyd ef gerbron pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin fel arbenigwr; erbyn 1800 roedd hanner adnoddau’r diwydiant yn ei ddwylo, gyda chefnogaeth ariannol o bron i filiwn o bunnau; i gefn gwlad Môn ‘Twm Chwarae Teg’ ydoedd; bu David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund, yn glerc yn ei swyddfa yn Llundain; etholwyd ef yn AS dros Great Marlow yn 1790, a daliodd y sedd hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802; daeth ei ddisgynyddion wedyn yn berchnogion ystad Craig-y-don ac yn sefydlwyr banciau.
Darganfyddir gwythïen gopr enfawr ar Ynys Môn. Dan Thomas Williams, Brenin y Copr, daw Parys am gyfnod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.
Y wythïen gopr fawr ym MharysCeidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf