Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1737–1802

Thomas Williams, Llanidan

Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1737–1802 (wedi’i gofnodi) Brenin Copr Mynydd Parys Oes yr Adfywiad Diwydiant a menter
★ Y cyntaf yn y byd Rheolodd waith copr mwyaf y byd, Mynydd Parys, yn y 1780au
Thomas Williams, Brenin y Copr, gan Thomas Lawrence
Thomas Williams, Brenin y Copr, gan Thomas Lawrence · Llun: Wikimedia Commons · Thomas Lawrence, Parth cyhoeddus

Cyfreithiwr o Fôn oedd Thomas Williams o Lanidan, y Brenin Copr, a wnaeth Fynydd Parys yn galon masnach gopr y byd. Erbyn 1800 dywedid bod hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo, ac eto i bobl Môn Twm Chwarae Teg oedd ef o hyd, am ei ddull gonest o drin ei weithwyr.

Ganed13 Mai 1737, Môn
Ei deuluOwen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn
Ei grefftCyfreithiwr, yna meistr y fasnach gopr
Ei enwauTwm Chwarae Teg; y Brenin Copr
AnrhydeddauUchel Siryf Môn, 1790; AS dros Great Marlow, 1790–1802
Bu farw30 Tachwedd 1802

Cyfreithiwr o Fôn#

Ganed Thomas ar 13 Mai 1737, mab Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos. Daeth yn gyfreithiwr ac yn gynghorwr dibynadwy i deuluoedd mawr Môn, gan ddatrys eu hystadau a llunio’u gweithredoedd.

Mynydd Parys#

Daeth ei gyfle mawr drwy’r gyfraith. Gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd o’r diwedd yn 1778. Ohono daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, ac erbyn tua 1785 roedd y ddau berchennog, Iarll Uxbridge a theulu Llys Dulas, wedi ymddiried holl reolaeth y mynydd iddo ef.

O’r mwynglawdd i’r farchnad#

Bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol. I ennill pris teg am gopr Môn cododd ei weithfeydd toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens a Stanley, ffwrneisi yn Amlwch, melinau ger Treffynnon a gweithfeydd ym Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, gyda warysau, bancio a hyd yn oed ei fathdy ei hun, un fenter fawr o’r mwynglawdd i’r farchnad. Hwyliai llynges o longau o borthladd Amlwch, a dywedir mai ef a gyflwynodd y bolltau copr a ddaliai’r gorchudd copr ar longau’r llynges.

Y Brenin Copr#

O 1787 hyd 1792 bu hefyd yn rheoli’r Cornish Metal Company, a roddodd bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain dan ei arweiniad. Gwnâi’r Morlys a Chwmni India’r Dwyrain fusnes ag ef, a galwai pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin ef fel arbenigwr. Erbyn 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo, a galwodd hyd yn oed ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn frenin copr.

Twm Chwarae Teg#

Er ei holl gyfoeth cadwodd ymddiriedaeth ei bobl ei hun. Galwai ei weithwyr Cymraeg ef yn Twm Chwarae Teg am y modd gonest y triniai hwy ac y masnachai. Pan fu farw roedd tua 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona. Yn ei swyddfa yn Llundain gweithiai David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund.

Aelod Seneddol#

Bu’n Uchel Siryf Môn yn 1790 a 1791, ac yn 1790 etholwyd ef yn Aelod Seneddol dros Great Marlow, ger Temple House, y plasty a gododd yn Bisham ar lan afon Tafwys; daliodd y sedd hyd ei farw. Priododd Catherine Lloyd o Fôn tua 1763, a bu iddynt ddau fab a thair merch.

Ei gymynrodd#

Bu farw Thomas Williams ar 30 Tachwedd 1802, a dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru. Cofir ei ddisgynyddion fel perchnogion ystad Craig-y-don ac fel sefydlwyr banciau, ac erys Mynydd Parys uwchben Amlwch yn gofeb i’r oes gopr a arweiniodd.

Ar y llinell amser

  1. Y wythïen gopr fawr ym Mharys

    Darganfyddir gwythïen gopr enfawr ar Ynys Môn. Dan Thomas Williams, Brenin y Copr, daw Parys am gyfnod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Y wythïen gopr fawr ym Mharys

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf