Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1737–1808

Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf

Perchennog ystad y Penrhyn a gymerodd y chwareli llechi i’w ddwylo ei hun yn 1782, a agorodd y chwarel fawr uwchben Bethesda, ac a gododd y rheilffordd a’r porthladd a gludodd ei llechi i’r byd.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

1737–1808 (wedi’i gofnodi) Agorwr chwarel y Penrhyn Oes yr Adfywiad Diwydiant a menter
Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf, gyda’i gi Crab, a beintiwyd gan Henry Thomson tua 1800 (Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn)
Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf, gyda’i gi Crab, a beintiwyd gan Henry Thomson tua 1800 (Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn) · Llun: Wikimedia Commons · Henry Thomson, Parth cyhoeddus

Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf, oedd y tirfeddiannwr a drodd lechi Dyffryn Ogwen yn ddiwydiant mawr. Yn 1782 cymerodd chwareli ei ystad i’w ddwylo ei hun ac agor chwarel y Penrhyn uwchben y Fethesda a fyddai; cododd y rheilffordd a’r porthladd a gludodd ei llechi i’r byd. Daeth ei ffortiwn hefyd o blanhigfeydd siwgr yn Jamaica a weithid gan Affricanwyr caeth, ac adroddir dwy ochr ei hanes heddiw yng Nghastell Penrhyn.

Ganed1737
Aelod SeneddolPetersfield, yna Lerpwl, 1761–1790
Barwn Penrhyn1783, yn arglwyddiaeth Iwerddon
Y chwarelAgorwyd yng Nghaebraichycafn, 1782
Rheilffordd a phorthladdTramffordd 1798; Rheilffordd Chwarel y Penrhyn a Phorth Penrhyn, 1801
Bu farw21 Ionawr 1808

Teulu o Lerpwl ac ystad yng Nghymru#

Richard Pennant oedd ail fab John Pennant, masnachwr yn Lerpwl, a Bonella Hodges, aeres o Jamaica. Aeth i Goleg y Drindod, Caergrawnt, ac yn 1761 aeth i’r Senedd, yn gyntaf dros Petersfield ac o 1767 dros Lerpwl.

Yn 1765 priododd Ann Susannah Warburton, aeres hanner ystad y Penrhyn ger Bangor; roedd yr hanner arall wedi bod yn eiddo i’w dad, ac yn 1785 roedd yr ystad gyfan yn eiddo iddo. Yn 1783 fe’i gwnaed yn Farwn Penrhyn yn arglwyddiaeth Iwerddon.

Richard Pennant yn ŵr ifanc, a beintiwyd gan Joshua Reynolds yn 1761, y flwyddyn yr aeth i’r Senedd (Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn)
Richard Pennant yn ŵr ifanc, a beintiwyd gan Joshua Reynolds yn 1761, y flwyddyn yr aeth i’r Senedd (Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn) · Llun: Joshua Reynolds, National Trust, Public domain, Wikimedia Commons

Chwarel y Penrhyn#

Hyd ei amser ef cloddid llechi’r ystad gan bartneriaethau o ddynion lleol a dalai rent iddo. Pennant oedd y tirfeddiannwr cyntaf yng Nghymru i weithio’r chwareli ei hun. Yn 1782 prynodd y partneriaethau allan neu eu symud, gwnaeth James Greenfield yn asiant iddo ac agor chwarel newydd yng Nghaebraichycafn, a ddaeth yn chwarel y Penrhyn. Erbyn 1792 roedd yn cyflogi 500 o ddynion ac yn gwneud 15,000 tunnell o lechi’r flwyddyn, ac yn 1799 dechreuodd Greenfield ei thorri’n bonciau mawr.

Chwarel y Penrhyn tua 1850, a’i ponciau wedi’u torri fel grisiau anferth yn y mynydd, gyda dynion yn gweithio ac yn ffrwydro ar bob lefel.
Chwarel y Penrhyn tua 1850, a’i ponciau wedi’u torri fel grisiau anferth yn y mynydd, gyda dynion yn gweithio ac yn ffrwydro ar bob lefel. · Llun: Thomas Hosmer Shepherd, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

I lawr i’r môr#

Yn 1798 gosododd dramffordd geffylau o’r chwarel i’r arfordir, ac yn 1801 rhoddodd Reilffordd Chwarel y Penrhyn yn ei lle, un o’r rheilffyrdd cynharaf yn unman, yn rhedeg i lawr at ei harbwr newydd yn Abercegin, Porth Penrhyn, ger Bangor.

Siwgr a chaethwasiaeth#

Roedd Pennant yn berchennog absennol ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica, a weithid gan fwy na chwe chant o Affricanwyr caeth. Nid ymwelodd â’r ynys erioed, ond eu rheoli o Brydain, a rhoddodd y cyfoeth a wnaed ganddynt mewn ffyrdd, dociau a’r chwarel lechi. Yn y Senedd siaradai’n aml dros fasnach India’r Gorllewin ac yn nadl Mai 1788 dywedwyd mai ef oedd un o’r unig ddau aelod a siaradodd o blaid y fasnach gaethweision.

Adroddir yr hanes hwnnw yn awr yng Nghastell Penrhyn gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ochr yn ochr â hanes y chwarel a’r teulu, ac mae Amgueddfa Cymru wedi archwilio’r cysylltiadau rhwng llechi, ystad y Penrhyn a Jamaica.

Ar ei ôl#

Bu farw ar 21 Ionawr 1808. Aeth ei ystadau i’w gefnder George Hay Dawkins, a gymerodd yr enw Dawkins-Pennant; drwy ferch Dawkins, Juliana, a’i gŵr, Edward Gordon Douglas-Pennant, daeth y chwarel i’w mab George, yr ail Arglwydd Penrhyn.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf