Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1739–1810

Twm o’r Nant

Thomas Edwards o Lannefydd, cariwr a dramodydd, y chwaraewyd ei anterliwtiau doniol ar wagenni mewn sgwariau marchnad ledled Cymru.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1739–1810 (wedi’i gofnodi) Shakespeare Cymru Oes yr Adfywiad Beirdd ac awduron
Twm o’r Nant
Twm o’r Nant · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Twm o’r Nant: Twm o’r Nant

Twm o’r Nant

  • Twm Twm, ei enw ei hun
  • o o
  • ’r y fannod
  • Nant nant

Thomas Edwards, Twm o’r Nant, oedd dramodydd mawr y werin Gymraeg, a gyfarchwyd yn ei ddydd ei hun fel y Cambrian Shakespeare. Yn fachgen fferm a wnâi ei inc ei hun o fwyar ysgaw, ysgrifennodd a chwaraeodd yr anterliwtiau bywiog a chwaraeid ar drol yn ffeiriau’r gogledd, gan godi llais dros y werin yn erbyn anghyfiawnderau’r oes, a bu ei benillion ffraeth fyw yng nghof y bobl am genedlaethau.

GanedIonawr 1739, Penparchell Isaf, Llanefydd, Sir Ddinbych
Ei enw oY Nant, ger Nantglyn
Ei alw’nY Cambrian Shakespeare
Ei waith mawrYr anterliwtiau: Cyfoeth a Thlodi, Pleser a Gofid, Tri Chryfion Byd
PriododdElizabeth Hughes, 1763, gan Ieuan Fardd
Bu farw3 Ebrill 1810, Dinbych

Y bachgen o’r Nant#

Ganed Thomas ym mis Ionawr 1739 ym Mhenparchell Isaf ym mhlwyf Llanefydd, ac yn blentyn bach symudodd gyda’i deulu i’r Nant ger Nantglyn, a roddodd ei enw iddo. Dysgodd ddarllen yn un o ysgolion cylchynol Griffith Jones a chafodd bythefnos o ysgol yn Ninbych. Mor awyddus oedd i ysgrifennu nes iddo gardota sbarion papur a gwneud ei inc ei hun o fwyar ysgaw, ac erbyn ei fod yn naw oed roedd wedi llunio caneuon a dwy anterliwt.

Y chwaraewyr teithiol#

Gweithiai ar y fferm fel ei dad, ond tua deg oed ymunodd â chwmni o chwaraewyr teithiol, a chwaraeai ar drol yn yr awyr agored yn ffeiriau a gwyliau mabsant gogledd-ddwyrain Cymru. Yr anterliwt oedd theatr y werin: caneuon, ffars a dychan miniog, gyda gwers ar y diwedd.

Priodas a fendithiwyd gan fardd#

Ar 19 Chwefror 1763 priododd ei gariad Elizabeth Hughes o Bont-y-garreg yn Llanfair Talhaearn, a’r ysgolhaig-fardd Ieuan Fardd a gymerodd y gwasanaeth. Gwnaeth y pâr ifanc eu cartref yn Ninbych, lle cariai Twm goed liw dydd ac ysgrifennu a chwarae ei anterliwtiau, gan argraffu pob un yn bamffled wedi ei chwarae.

Llais y werin#

Roedd ei anterliwtiau, yn eu plith Tri Chydymaith Dyn, Cyfoeth a Thlodi, Pleser a Gofid, Tri Chryfion Byd a Phedair Colofn Gwladwriaeth, yn mynd i’r afael â chamweddau’r dydd: trethi trwm, tirfeddianwyr barus a chyfreithwyr twyllodrus. Maent yn adleisio bywyd a theimlad gwerin Cymru, ac yn ddolen rhwng hen ddrama’r Oesoedd Canol a theatr Gymraeg yr oes fodern.

Cariwr coed, tafarnwr a saer maen#

Trodd Twm ei law at ba waith bynnag a ddeuai: cario coed yn Sir Ddinbych, Sir Drefaldwyn ac yn Abermarlais yn y de, cadw tafarn yn Llandeilo, ac yn ddiweddarach gweithio’n saer maen yn Ninbych. Yn 1808, ac yntau bron yn saith deg, roedd yn codi morglawdd mawr William Madocks ym Mhorthmadog.

Y Cambrian Shakespeare#

Roedd yn gystadleuydd blaenllaw yn eisteddfodau Cymdeithas y Gwyneddigion, rhagflaenwyr yr Eisteddfod Genedlaethol. Yng Nghorwen yn 1789 barnodd David Samwell, llawfeddyg Cymreig mordeithiau Capten Cook, mai ef oedd orau, ei alw’n Cambrian Shakespeare ac anfon pin ysgrifennu arian ato, sydd heddiw yn Amgueddfa Cymru; yn Llanelwy yn 1790 enillodd y wobr am ganu byrfyfyr. Argraffwyd ei gerddi, Gardd o Gerddi, yn Nhrefeca yn 1790.

Ei flynyddoedd olaf#

Yn ei henaint daeth yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala, ac mae ei anterliwtiau diweddar yn dangos dylanwad y diwygiad. Ymddangosodd ei hunangofiant yn Y Greal yn 1805. Bu farw ar 3 Ebrill 1810 a’i gladdu yn yr Eglwys Wen, Llanfarchell, ger Dinbych, lle mae cofeb iddo.

Ei gofio#

Cadwodd ei ffraethineb parod a’i fydryddu rhwydd ei linellau’n fyw ymhlith y werin am genedlaethau; yn nofel Daniel Owen, Rhys Lewis, mae Mari Lewis byth a beunydd yn dyfynnu “Tomos o’r Nant”. Rhoddodd George Borrow ddwy bennod iddo yn Wild Wales, ac yn 1974 agorodd drama am ei fywyd Theatr y Sherman yng Nghaerdydd.

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf