
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Caer y Twr, Mynydd Twr
Caer o Oes yr Haearn ar gopa Mynydd Twr, Caergybi, a’i rhagfuriau’n dal yn dri metr o uchder, gyda sylfaen gwylfa Rufeinig y tu mewn yn edrych dros Fôr Iwerddon.
Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Caer y Twr: caer y tŵr
Caer y Twr
- Caer caer
- y y fannod
- Twr tŵr
Mae Caer y Twr yn coroni Mynydd Twr, y bryn uchaf ym Môn, ar Ynys Gybi. Mae ei mur mawr o gerrig yn dal i redeg o gwmpas y copa, ac oddi yno bu’r Brythoniaid, ac yn ddiweddarach y Rhufeiniaid, yn gwylio dros Fôr Iwerddon.FfynonellauCaer y Twr ↗Wikipedia (Saesneg)Caer y Twr, bryngaer o Oes yr Haearn ar gopa Mynydd Twr, ymysg creigiau, mewn lle delfrydol i’w hamddiffyn ac yn wylfa ac efallai’n dŵr signal; tybia rhai iddi rybuddio’r gaer fach yng Nghaergybi am ysbeilwyr o Fôr Iwerddon, eraill y gallai fod yn oleudy; mae’r rhagfur mawr o gerrig i’r gogledd a’r dwyrain yn cyrraedd 3 m mewn mannau; ceunant creigiog oedd y fynedfa; cafwyd sylfeini tŵr o’r 2il–4edd ganrif wrth gloddio; islaw mae cytiau Tŷ Mawr. Wicipedia Cymraeg: ar ben Mynydd Twr, man uchaf Ynys Gybi a’r bryn uchaf ym Môn; heneb gofrestredig Cadw AN019; mae’n amgáu tua 6.87 ha (17 erw) o dir garw anwastad; mae caeau bach ar ffurf terasau y tu allan i’r gogledd-orllewin; gwelir y mur ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda rhodfa i’r amddiffynwyr.Caer-y-Twr Stone Walled Hillfort on Holyhead Mountain (NPRN 93839) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: bryngaer fawr â muriau anferth yn coroni copa Mynydd Twr; cliriwyd y mur o rwbel yn 1913 pan ddaeth y gaer i ofal y wladwriaeth; tua 6.8 ha; rhed y mur o gwmpas yr hanner gogleddol, a’r rhan ddeheuol yn gorffwys ar glogwyni a llethrau serth; lle mae orau mae’r mur yn 4.3 m o led wrth ei waelod a hyd at 3.3 m o uchder, yn goleddu ar y ddau wyneb gyda gris neu rodfa ar y tu mewn; mae’r unig fynedfa mewn ceunant creigiog, sy’n parhau y tu mewn fel rhodfa rhwng rhesi o greigiau, gan agor ar dir gwastad llydan islaw’r copa; cafodd cloddio ar y man uchaf sylfeini’r tŵr sy’n rhoi ei henw i’r gaer, gyda deunydd Rhufeinig o’r ail i’r bedwaredd ganrif, ac olion ail adeilad gerllaw (Willoughby Gardner, Archaeologia Cambrensis 1934; Rhestr Môn CBHC 1937).Caer y Twr ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: lloc Oes yr Haearn o tua 17 erw ar gopa Mynydd Twr; rhagfuriau 3m o uchder, hyd at 4m o drwch; gwylfa Rufeinig ddiweddarach y tu mewn, efallai’n gysylltiedig â Chaergybi.
| Codwyd | Oes yr Haearn, gyda thŵr Rhufeinig o’r 2il–4edd ganrifFfynonellauCaer-y-Twr Stone Walled Hillfort on Holyhead Mountain (NPRN 93839) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: bryngaer fawr â muriau anferth yn coroni copa Mynydd Twr; cliriwyd y mur o rwbel yn 1913 pan ddaeth y gaer i ofal y wladwriaeth; tua 6.8 ha; rhed y mur o gwmpas yr hanner gogleddol, a’r rhan ddeheuol yn gorffwys ar glogwyni a llethrau serth; lle mae orau mae’r mur yn 4.3 m o led wrth ei waelod a hyd at 3.3 m o uchder, yn goleddu ar y ddau wyneb gyda gris neu rodfa ar y tu mewn; mae’r unig fynedfa mewn ceunant creigiog, sy’n parhau y tu mewn fel rhodfa rhwng rhesi o greigiau, gan agor ar dir gwastad llydan islaw’r copa; cafodd cloddio ar y man uchaf sylfeini’r tŵr sy’n rhoi ei henw i’r gaer, gyda deunydd Rhufeinig o’r ail i’r bedwaredd ganrif, ac olion ail adeilad gerllaw (Willoughby Gardner, Archaeologia Cambrensis 1934; Rhestr Môn CBHC 1937).Caer y Twr ↗Wikipedia (Saesneg)Caer y Twr, bryngaer o Oes yr Haearn ar gopa Mynydd Twr, ymysg creigiau, mewn lle delfrydol i’w hamddiffyn ac yn wylfa ac efallai’n dŵr signal; tybia rhai iddi rybuddio’r gaer fach yng Nghaergybi am ysbeilwyr o Fôr Iwerddon, eraill y gallai fod yn oleudy; mae’r rhagfur mawr o gerrig i’r gogledd a’r dwyrain yn cyrraedd 3 m mewn mannau; ceunant creigiog oedd y fynedfa; cafwyd sylfeini tŵr o’r 2il–4edd ganrif wrth gloddio; islaw mae cytiau Tŷ Mawr. Wicipedia Cymraeg: ar ben Mynydd Twr, man uchaf Ynys Gybi a’r bryn uchaf ym Môn; heneb gofrestredig Cadw AN019; mae’n amgáu tua 6.87 ha (17 erw) o dir garw anwastad; mae caeau bach ar ffurf terasau y tu allan i’r gogledd-orllewin; gwelir y mur ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda rhodfa i’r amddiffynwyr. |
|---|---|
| Yn amgáu | Tua 17 erwFfynonellauCaer y Twr ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: lloc Oes yr Haearn o tua 17 erw ar gopa Mynydd Twr; rhagfuriau 3m o uchder, hyd at 4m o drwch; gwylfa Rufeinig ddiweddarach y tu mewn, efallai’n gysylltiedig â Chaergybi.Caer y Twr ↗Wikipedia (Saesneg)Caer y Twr, bryngaer o Oes yr Haearn ar gopa Mynydd Twr, ymysg creigiau, mewn lle delfrydol i’w hamddiffyn ac yn wylfa ac efallai’n dŵr signal; tybia rhai iddi rybuddio’r gaer fach yng Nghaergybi am ysbeilwyr o Fôr Iwerddon, eraill y gallai fod yn oleudy; mae’r rhagfur mawr o gerrig i’r gogledd a’r dwyrain yn cyrraedd 3 m mewn mannau; ceunant creigiog oedd y fynedfa; cafwyd sylfeini tŵr o’r 2il–4edd ganrif wrth gloddio; islaw mae cytiau Tŷ Mawr. Wicipedia Cymraeg: ar ben Mynydd Twr, man uchaf Ynys Gybi a’r bryn uchaf ym Môn; heneb gofrestredig Cadw AN019; mae’n amgáu tua 6.87 ha (17 erw) o dir garw anwastad; mae caeau bach ar ffurf terasau y tu allan i’r gogledd-orllewin; gwelir y mur ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda rhodfa i’r amddiffynwyr. |
| Yng ngofal | Cadw, heneb gofrestredig AN019FfynhonnellCaer y Twr ↗Wikipedia (Saesneg)Caer y Twr, bryngaer o Oes yr Haearn ar gopa Mynydd Twr, ymysg creigiau, mewn lle delfrydol i’w hamddiffyn ac yn wylfa ac efallai’n dŵr signal; tybia rhai iddi rybuddio’r gaer fach yng Nghaergybi am ysbeilwyr o Fôr Iwerddon, eraill y gallai fod yn oleudy; mae’r rhagfur mawr o gerrig i’r gogledd a’r dwyrain yn cyrraedd 3 m mewn mannau; ceunant creigiog oedd y fynedfa; cafwyd sylfeini tŵr o’r 2il–4edd ganrif wrth gloddio; islaw mae cytiau Tŷ Mawr. Wicipedia Cymraeg: ar ben Mynydd Twr, man uchaf Ynys Gybi a’r bryn uchaf ym Môn; heneb gofrestredig Cadw AN019; mae’n amgáu tua 6.87 ha (17 erw) o dir garw anwastad; mae caeau bach ar ffurf terasau y tu allan i’r gogledd-orllewin; gwelir y mur ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda rhodfa i’r amddiffynwyr. |
Mur ar y creigiau
Rhed y mur o gwmpas hanner gogleddol y copa, tra bod y clogwyni a’r llethrau serth i’r de yn ddigon heb fawr mwy. Lle mae orau mae dros bedwar metr o drwch wrth ei waelod a thua thri metr o uchder, gyda gris neu rodfa ar y tu mewn i’r amddiffynwyr.FfynonellauCaer-y-Twr Stone Walled Hillfort on Holyhead Mountain (NPRN 93839) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: bryngaer fawr â muriau anferth yn coroni copa Mynydd Twr; cliriwyd y mur o rwbel yn 1913 pan ddaeth y gaer i ofal y wladwriaeth; tua 6.8 ha; rhed y mur o gwmpas yr hanner gogleddol, a’r rhan ddeheuol yn gorffwys ar glogwyni a llethrau serth; lle mae orau mae’r mur yn 4.3 m o led wrth ei waelod a hyd at 3.3 m o uchder, yn goleddu ar y ddau wyneb gyda gris neu rodfa ar y tu mewn; mae’r unig fynedfa mewn ceunant creigiog, sy’n parhau y tu mewn fel rhodfa rhwng rhesi o greigiau, gan agor ar dir gwastad llydan islaw’r copa; cafodd cloddio ar y man uchaf sylfeini’r tŵr sy’n rhoi ei henw i’r gaer, gyda deunydd Rhufeinig o’r ail i’r bedwaredd ganrif, ac olion ail adeilad gerllaw (Willoughby Gardner, Archaeologia Cambrensis 1934; Rhestr Môn CBHC 1937).Caer y Twr ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: lloc Oes yr Haearn o tua 17 erw ar gopa Mynydd Twr; rhagfuriau 3m o uchder, hyd at 4m o drwch; gwylfa Rufeinig ddiweddarach y tu mewn, efallai’n gysylltiedig â Chaergybi.Caer y Twr ↗Wikipedia (Saesneg)Caer y Twr, bryngaer o Oes yr Haearn ar gopa Mynydd Twr, ymysg creigiau, mewn lle delfrydol i’w hamddiffyn ac yn wylfa ac efallai’n dŵr signal; tybia rhai iddi rybuddio’r gaer fach yng Nghaergybi am ysbeilwyr o Fôr Iwerddon, eraill y gallai fod yn oleudy; mae’r rhagfur mawr o gerrig i’r gogledd a’r dwyrain yn cyrraedd 3 m mewn mannau; ceunant creigiog oedd y fynedfa; cafwyd sylfeini tŵr o’r 2il–4edd ganrif wrth gloddio; islaw mae cytiau Tŷ Mawr. Wicipedia Cymraeg: ar ben Mynydd Twr, man uchaf Ynys Gybi a’r bryn uchaf ym Môn; heneb gofrestredig Cadw AN019; mae’n amgáu tua 6.87 ha (17 erw) o dir garw anwastad; mae caeau bach ar ffurf terasau y tu allan i’r gogledd-orllewin; gwelir y mur ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda rhodfa i’r amddiffynwyr.
Y ffordd i mewn
Un fynedfa yn unig sydd, i fyny ceunant creigiog. Y tu mewn, mae’n parhau fel rhodfa rhwng rhesi o greigiau ac yn agor ar dir gwastad llydan islaw’r dringo olaf i’r copa.FfynhonnellCaer-y-Twr Stone Walled Hillfort on Holyhead Mountain (NPRN 93839) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: bryngaer fawr â muriau anferth yn coroni copa Mynydd Twr; cliriwyd y mur o rwbel yn 1913 pan ddaeth y gaer i ofal y wladwriaeth; tua 6.8 ha; rhed y mur o gwmpas yr hanner gogleddol, a’r rhan ddeheuol yn gorffwys ar glogwyni a llethrau serth; lle mae orau mae’r mur yn 4.3 m o led wrth ei waelod a hyd at 3.3 m o uchder, yn goleddu ar y ddau wyneb gyda gris neu rodfa ar y tu mewn; mae’r unig fynedfa mewn ceunant creigiog, sy’n parhau y tu mewn fel rhodfa rhwng rhesi o greigiau, gan agor ar dir gwastad llydan islaw’r copa; cafodd cloddio ar y man uchaf sylfeini’r tŵr sy’n rhoi ei henw i’r gaer, gyda deunydd Rhufeinig o’r ail i’r bedwaredd ganrif, ac olion ail adeilad gerllaw (Willoughby Gardner, Archaeologia Cambrensis 1934; Rhestr Môn CBHC 1937).
Y tŵr ar y copa
Ar y man uchaf cafodd cloddwyr sylfeini’r tŵr sy’n rhoi ei henw i’r gaer, gyda darganfyddiadau Rhufeinig o’r ail i’r bedwaredd ganrif. Efallai mai gwylfa ydoedd a anfonai rybudd i gaer Caergybi yn y dref islaw pan ddeuai ysbeilwyr dros y môr, a thybiodd rhai mai goleudy ydoedd hyd yn oed.FfynonellauCaer-y-Twr Stone Walled Hillfort on Holyhead Mountain (NPRN 93839) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: bryngaer fawr â muriau anferth yn coroni copa Mynydd Twr; cliriwyd y mur o rwbel yn 1913 pan ddaeth y gaer i ofal y wladwriaeth; tua 6.8 ha; rhed y mur o gwmpas yr hanner gogleddol, a’r rhan ddeheuol yn gorffwys ar glogwyni a llethrau serth; lle mae orau mae’r mur yn 4.3 m o led wrth ei waelod a hyd at 3.3 m o uchder, yn goleddu ar y ddau wyneb gyda gris neu rodfa ar y tu mewn; mae’r unig fynedfa mewn ceunant creigiog, sy’n parhau y tu mewn fel rhodfa rhwng rhesi o greigiau, gan agor ar dir gwastad llydan islaw’r copa; cafodd cloddio ar y man uchaf sylfeini’r tŵr sy’n rhoi ei henw i’r gaer, gyda deunydd Rhufeinig o’r ail i’r bedwaredd ganrif, ac olion ail adeilad gerllaw (Willoughby Gardner, Archaeologia Cambrensis 1934; Rhestr Môn CBHC 1937).Caer y Twr ↗Wikipedia (Saesneg)Caer y Twr, bryngaer o Oes yr Haearn ar gopa Mynydd Twr, ymysg creigiau, mewn lle delfrydol i’w hamddiffyn ac yn wylfa ac efallai’n dŵr signal; tybia rhai iddi rybuddio’r gaer fach yng Nghaergybi am ysbeilwyr o Fôr Iwerddon, eraill y gallai fod yn oleudy; mae’r rhagfur mawr o gerrig i’r gogledd a’r dwyrain yn cyrraedd 3 m mewn mannau; ceunant creigiog oedd y fynedfa; cafwyd sylfeini tŵr o’r 2il–4edd ganrif wrth gloddio; islaw mae cytiau Tŷ Mawr. Wicipedia Cymraeg: ar ben Mynydd Twr, man uchaf Ynys Gybi a’r bryn uchaf ym Môn; heneb gofrestredig Cadw AN019; mae’n amgáu tua 6.87 ha (17 erw) o dir garw anwastad; mae caeau bach ar ffurf terasau y tu allan i’r gogledd-orllewin; gwelir y mur ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda rhodfa i’r amddiffynwyr.Caer y Twr ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: lloc Oes yr Haearn o tua 17 erw ar gopa Mynydd Twr; rhagfuriau 3m o uchder, hyd at 4m o drwch; gwylfa Rufeinig ddiweddarach y tu mewn, efallai’n gysylltiedig â Chaergybi.
Caeau a chartrefi islaw
Mae caeau bach ar ffurf terasau y tu allan i’r mur i’r gogledd-orllewin, ac ar y llethrau islaw mae tai crwn cerrig Tŷ Mawr. Cliriwyd y mur o gerrig a syrthiodd yn 1913, pan ddaeth y gaer i ofal y genedl.FfynonellauCaer y Twr ↗Wikipedia (Saesneg)Caer y Twr, bryngaer o Oes yr Haearn ar gopa Mynydd Twr, ymysg creigiau, mewn lle delfrydol i’w hamddiffyn ac yn wylfa ac efallai’n dŵr signal; tybia rhai iddi rybuddio’r gaer fach yng Nghaergybi am ysbeilwyr o Fôr Iwerddon, eraill y gallai fod yn oleudy; mae’r rhagfur mawr o gerrig i’r gogledd a’r dwyrain yn cyrraedd 3 m mewn mannau; ceunant creigiog oedd y fynedfa; cafwyd sylfeini tŵr o’r 2il–4edd ganrif wrth gloddio; islaw mae cytiau Tŷ Mawr. Wicipedia Cymraeg: ar ben Mynydd Twr, man uchaf Ynys Gybi a’r bryn uchaf ym Môn; heneb gofrestredig Cadw AN019; mae’n amgáu tua 6.87 ha (17 erw) o dir garw anwastad; mae caeau bach ar ffurf terasau y tu allan i’r gogledd-orllewin; gwelir y mur ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda rhodfa i’r amddiffynwyr.Caer-y-Twr Stone Walled Hillfort on Holyhead Mountain (NPRN 93839) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: bryngaer fawr â muriau anferth yn coroni copa Mynydd Twr; cliriwyd y mur o rwbel yn 1913 pan ddaeth y gaer i ofal y wladwriaeth; tua 6.8 ha; rhed y mur o gwmpas yr hanner gogleddol, a’r rhan ddeheuol yn gorffwys ar glogwyni a llethrau serth; lle mae orau mae’r mur yn 4.3 m o led wrth ei waelod a hyd at 3.3 m o uchder, yn goleddu ar y ddau wyneb gyda gris neu rodfa ar y tu mewn; mae’r unig fynedfa mewn ceunant creigiog, sy’n parhau y tu mewn fel rhodfa rhwng rhesi o greigiau, gan agor ar dir gwastad llydan islaw’r copa; cafodd cloddio ar y man uchaf sylfeini’r tŵr sy’n rhoi ei henw i’r gaer, gyda deunydd Rhufeinig o’r ail i’r bedwaredd ganrif, ac olion ail adeilad gerllaw (Willoughby Gardner, Archaeologia Cambrensis 1934; Rhestr Môn CBHC 1937).
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


