Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1900–1903

Streic Fawr y Penrhyn

Mae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.

Llun: Chwarel lechi’r Penrhyn ym Methesda yn y 1800au · Unknown photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 22 Tachwedd 1900 daeth chwarelwyr chwarel y Penrhyn ym Methesda allan, ac arhoson nhw allan am dair blynedd. Streic Fawr y Penrhyn yw’r anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain.

Dechreuodd22 Tachwedd 1900
ParhaoddTair blynedd
BleChwarel y Penrhyn, Bethesda
ChwarelwyrBron i 3,000 ar anterth y chwarel

Chwarel lechi fwyaf y byd#

Ar ddiwedd y 1800au y Penrhyn oedd chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder.

Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885
Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885 · Llun: John Thomas, Public domain, Wikimedia Commons

Roedd streic gyntaf, yn 1896, eisoes wedi para un mis ar ddeg.

Nid oes bradwr yn y tŷ hwn#

Drwy Fethesda i gyd rhoddodd teuluoedd gerdyn yn y ffenestr: “Nid oes bradwr yn y tŷ hwn”.

Rhes Cilfodan, tai chwarelwyr ym Methesda
Rhes Cilfodan, tai chwarelwyr ym Methesda · Llun: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Sefydlodd W. J. Parry gwmni cydweithredol a weithiai chwareli eraill a rhoi gwaith i ddynion y Penrhyn a gloëwyd allan.

Chwarel y Penrhyn o’r awyr, 2023
Chwarel y Penrhyn o’r awyr, 2023 · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Llechi Cymru ar eu hanterth

    Mae tua 17,000 o ddynion yn cynhyrchu tua hanner miliwn tunnell o lechi mewn blwyddyn, y prysuraf y bu’r diwydiant erioed.

    Llechi Cymru ar eu hanterth
  2. Y Llydawiaid yn yr Orsedd

    Daw ugain o Lydawiaid i’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd a’u derbyn i Orsedd y Beirdd. Y flwyddyn wedyn sefydlant Orsedd Llydaw.

    Y Llydawiaid yn yr Orsedd
  3. Keir Hardie dros Ferthyr

    Mae Merthyr Tudful yn ethol Keir Hardie, un o’r ddau aelod seneddol Llafur cyntaf.

    Keir Hardie dros Ferthyr
  4. Gwrthryfel Cymru

    Dan arweiniad Lloyd George, mae cynghorau sir Cymru yn gwrthod gweithredu Deddf Addysg 1902.

    Gwrthryfel Cymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf