Ym mis Gorffennaf 1969 caeodd chwarel Dinorwig uwchben Llanberis, a chollodd ei 300 chwarelwr olaf eu gwaith. Am bron i ddwy ganrif hi oedd yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd.FfynonellauDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd wedi’r Penrhyn, yn cyflogi dros 3,000 o ddynion yn ei hanterth; ponciau mewn dwy ran fawr wedi’u cysylltu gan incleins; Rheilffordd Padarn i’r Felinheli; caeodd yng Ngorffennaf 1969 a chollwyd tua 300 o swyddi; daeth gweithdai Gilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.Slate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris.
| Caeodd | Gorffennaf 1969 |
|---|---|
| Dynion ar y diwedd | Tua 300 |
| Yn ei hanterth | Mwy na 3,000 o ddynion |
| Gweithiwyd o | Prydles partneriaeth 1787; dan reolaeth y tirfeddiannwr ei hun o 1809 |
Chwarel o bonciau#
Cymerodd partneriaeth brydles yn Ninorwig yn 1787, ac yn 1809 cymerodd y tirfeddiannwr, Thomas Assheton Smith o’r Faenol, y chwarel dan ei reolaeth ei hun. Fe’i torrwyd yn bonciau, ugain ym mhob un o’i dwy ran fawr, wedi’u cysylltu gan incleins, a chludai rheilffordd ei llechi i’r môr yn Y Felinheli.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Dinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd wedi’r Penrhyn, yn cyflogi dros 3,000 o ddynion yn ei hanterth; ponciau mewn dwy ran fawr wedi’u cysylltu gan incleins; Rheilffordd Padarn i’r Felinheli; caeodd yng Ngorffennaf 1969 a chollwyd tua 300 o swyddi; daeth gweithdai Gilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.

Y dirywiad hir#
Wedi’r Streic Fawr yn y Penrhyn aeth y fasnach lechi i ddirwasgiad hir, a daeth dau ryfel byd a dirwasgiad yr 1930au â rhagor o gau; syrthiodd nifer y dynion a weithiai yn niwydiant llechi gogledd Cymru o 7,589 yn 1939 i 3,520 erbyn 1945.FfynhonnellSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis. Daliodd Dinorwig i weithio hyd fis Gorffennaf 1969.FfynhonnellDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd wedi’r Penrhyn, yn cyflogi dros 3,000 o ddynion yn ei hanterth; ponciau mewn dwy ran fawr wedi’u cysylltu gan incleins; Rheilffordd Padarn i’r Felinheli; caeodd yng Ngorffennaf 1969 a chollwyd tua 300 o swyddi; daeth gweithdai Gilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.
Yr hyn a achubwyd#
Achubwyd gweithdai Fictoraidd y chwarel yng Ngilfach Ddu, ac ar 25 Mai 1972 agorwyd hwy’n amgueddfa lechi. Heddiw mae Dinorwig yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.FfynonellauNational Slate Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 25 Mai 1972 yng ngweithdai Gilfach Ddu chwarel Dinorwig yn Llanberis, yn rhan o Amgueddfa Cymru; olwyn ddŵr De Winton, 50 troedfedd 5 modfedd ar ei thraws, yr olwyn ddŵr weithredol fwyaf ar dir mawr Prydain; tai chwarelwyr o Danygrisiau wedi’u hailgodi ar y safle; inclên Vivian.The Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; chwe rhan; ‘enghraifft ragorol o dirwedd ddiwydiannol’; o bwys rhyngwladol ‘nid yn unig am allforio llechi, ond hefyd am allforio technoleg a gweithwyr medrus’; ‘yn batrwm i chwareli llechi eraill mewn gwahanol rannau o’r byd’.
Ffynonellau a darllen pellach






