
Hanes Cymru / Chwilio’r hanes / Canllawiau pwnc
Canllaw pwnc
Diwydiant a gwaith
Copr, haearn, llechi a glo: y genedl ddiwydiannol gyntaf.
Llun: Tomenni llechi chwarel Dinorwig uwchben Llyn Peris, ac eira ar y mynyddoedd y tu hwnt · Hefin Owen, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Cymru oedd cenedl ddiwydiannol gyntaf y byd, y gyntaf lle’r oedd mwy o bobl yn gweithio mewn diwydiant nag ar y tir. Gyrrodd copr o Fynydd Parys, haearn o Ferthyr a Blaenafon, llechi o Ddinorwig a’r Penrhyn, a glo o gymoedd y de oes y stêm o amgylch y byd.
Daeth Abertawe’n Gopropolis, Merthyr Tudful yn dref fwyaf Cymru a phrifddinas haearn y byd, a Chaerdydd yn borthladd glo mwyaf y ddaear. Cododd peirianwyr o Gymru weithfeydd haearn mor bell ag Wcráin, lle sefydlodd John Hughes dref Yuzovka.
Safodd y gweithwyr dros chwarae teg: Gwrthryfel Merthyr yn 1831 a Dic Penderyn, y Siartwyr yng Nghasnewydd yn 1839, Helyntion Beca, a Ffed y glowyr gyda’i neuaddau a’i llyfrgelloedd. O’r cymoedd daeth Aneurin Bevan a’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, ar batrwm cymdeithas cymorth meddygol Tredegar.
Pobl
Eiliadau allweddol
- Copr o’r Gogarth
Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.
- Yr haearn cyntaf
Ymhlith trysorau efydd a adawyd yn Llyn Fawr, yn uchel uwchben y Rhondda, mae cleddyf haearn, un o’r gwrthrychau haearn hynaf ym Mhrydain.
- Haearn ym Merthyr
Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.
- Y wythïen gopr fawr ym Mharys
Darganfyddir gwythïen gopr enfawr ar Ynys Môn. Dan Thomas Williams, Brenin y Copr, daw Parys am gyfnod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.
- Y locomotif rheilffordd cyntaf
Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.
- Rheilffordd y Mwmbwls
Mae rheilffordd Abertawe a’r Mwmbwls yn cludo teithwyr sy’n talu, y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr cyntaf yn y byd.
- Diddymu’r dreth ar lechi
Diddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.
- Casnewydd a Merched Beca
Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.
- Rheilffordd Cwm Taf
Mae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.
- Pont Britannia
Mae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.
- Little Wonder
Mae injan ddwbl Robert Fairlie, Little Wonder, yn tynnu 112 o wagenni i fyny Rheilffordd Ffestiniog o flaen Comisiwn Ymerodrol Rwsia a pheirianwyr o India. Mae rheilffyrdd cul yn lledu ar draws y byd.
- Tre’r Sosban
Mae Llanelli yn gwneud cymaint o dunplat y byd nes ei galw’n Tinopolis. Mae ei chefnogwyr rygbi yn dal i ganu Sosban Fach.
- Agor Dociau’r Barri
Mae David Davies, Llandinam, a’r perchnogion glo yn agor Dociau’r Barri. Erbyn 1913 y Barri yw porthladd glo prysuraf y byd.
- Llechi Cymru ar eu hanterth
Mae tua 17,000 o ddynion yn cynhyrchu tua hanner miliwn tunnell o lechi mewn blwyddyn, y prysuraf y bu’r diwydiant erioed.
- Y siec filiwn punt gyntaf
Llofnodir y siec gyntaf yn y byd am filiwn o bunnoedd ar lawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd, am fargen mewn glo Cymreig.
- Terfysgoedd Tonypandy
Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.
- Senghennydd
Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.
- Y Streic Gyffredinol
Mae Prydain yn rhoi’r gorau i weithio i gefnogi’r glowyr. Daw’r streic i ben mewn naw diwrnod, ond mae’r glowyr yn cael eu cloi allan am saith mis.
- Y Gwasanaeth Iechyd
Mae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.
- MAC yn taro yn Nhryweryn
Mae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.
- Agor yr amgueddfa lechi yn Llanberis
Mae gweithdai Fictoraidd Dinorwig yng Ngilfach Ddu yn agor yn amgueddfa, a’i chrefftwyr yn dangos sgiliau’r chwarel.
- Streic y glowyr
Mae streic a barodd flwyddyn yn gorffen mewn methiant, ac mae cau’r maes glo yn cyflymu.
- Agor adeilad y Senedd
Mae siambr drafod Richard Rogers, o lechi a phren, yn agor ar Ddydd Gŵyl Dewi ym Mae Caerdydd.
- Cofio Epynt, 85 mlynedd yn ddiweddarach
Daw disgynyddion y teuluoedd a gliriwyd o Fynydd Epynt ynghyd fel Grŵp Epynt. Gosodir llechi â hen enwau Cymraeg y ffermydd yn ôl lle safai’r ffermydd, a dadorchuddir llechen ag enwau pawb y bu’n rhaid iddynt adael yng Nghanolfan Epynt.
Chwilio’r hanes
Geiriau i’w gwybod
- Copperopolis
- Abertawe yn yr 1800au, pan doddai ei gweithfeydd y rhan fwyaf o gopr y byd, gyda mwyn o Fynydd Parys ac o mor bell â Chile.
- Y gweithfeydd haearn
- O’r 1760au daeth cymoedd y de-ddwyrain yn ardal gwneud haearn fwyaf y byd. Cyfarthfa a Dowlais ym Merthyr oedd y gweithfeydd mwyaf ar y ddaear.
- Llechi
- Toeodd chwareli Gwynedd y byd yn yr 1800au. Mae tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru’n Safle Treftadaeth y Byd ers 2021, ac roedd y chwarelwyr yn enwog am eu diwylliant a’u hundebau.
- Y Brenin Glo
- Pwerodd glo cymoedd y de lynges y byd yn y blynyddoedd cyn 1914. Caerdydd oedd porthladd glo mwyaf y byd, ac yn 1913 cloddiodd Cymru 57 miliwn tunnell.
- Y Ffed
- Ffederasiwn Glowyr De Cymru, a sefydlwyd yn 1898, undeb y glowyr eu hunain. Cododd sefydliadau a llyfrgelloedd ym mhob cwm a safodd gyda’i bobl drwy’r streiciau mawr.
- Neuaddau’r gweithwyr
- Neuaddau a godwyd o geiniogau’r glowyr, gyda llyfrgelloedd, ystafelloedd darllen a theatrau. Gwnaethant y maes glo yn un o’r cymunedau gweithiol mwyaf hunan-addysgedig yn y byd.
- Cymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar
- Y cynllun lle talai gweithwyr Tredegar ychydig bob wythnos am ofal am ddim i bob teulu. Dywedodd Aneurin Bevan y byddai’n ‘Tredegareiddio’ Prydain, a chododd y Gwasanaeth Iechyd ar ei batrwm yn 1948.
- Gwrthryfel Merthyr (1831)
- Cymerodd gweithwyr Merthyr y dref drosodd am ddyddiau, a chodwyd y faner goch am y tro cyntaf ym Mhrydain. Crogwyd Dic Penderyn, ac mae Cymru wedi’i anrhydeddu’n ferthyr byth ers hynny.
- Siartwyr
- Y mudiad dros bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd. Yn 1839 gorymdeithiodd miloedd ar Gasnewydd, y gwrthryfel arfog mwyaf ym Mhrydain yn y cyfnod modern; mae eu gofynion bellach yn gyfraith y wlad.
- Helyntion Beca (1839–1843)
- Torrodd ffermwyr y de-orllewin, wedi’u gwisgo fel menywod ac yn cael eu harwain gan ‘Rebeca’, y tollbyrth cas liw nos. Enillasant: diwygiwyd y tollau drwy ddeddf yn 1844.
- Tonypandy (1910)
- Terfysgoedd streic y Cambrian Combine yn y Rhondda, pan anfonwyd milwyr i’r cwm. Daeth yr enw’n ddihareb am frwydr y glowyr.
- Streic y glowyr (1984–85)
- Y streic a barhaodd flwyddyn yn erbyn cau pyllau. Safodd y cymoedd gyda’i gilydd, a chofir grwpiau cefnogi menywod y maes glo gyda balchder.
- Aberfan (1966)
- Ar 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo ar ysgol y pentref, a bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Nid yw Cymru erioed wedi’u hanghofio.
Atebion cyflym
Ai Cymru oedd y genedl ddiwydiannol gyntaf?
Erbyn 1851 roedd mwy o bobl yng Nghymru’n gweithio mewn diwydiant nag mewn ffermio, sy’n ei gwneud, gyda Lloegr, y genedl ddiwydiannol gyntaf yn y byd. Gwnâi Merthyr fwy o haearn nag unman ar y ddaear, toddai Abertawe’r rhan fwyaf o gopr y byd, a thoeodd Gwynedd y byd â llechi.
Pa mor bwysig oedd glo Cymru?
Yn y blynyddoedd cyn 1914 tanwyddai glo stêm de Cymru lynges a llongau mawr y byd. Cloddiodd Cymru 57 miliwn tunnell yn 1913, Caerdydd oedd porthladd glo mwyaf y byd, a llofnodwyd y siec miliwn punt gyntaf yn ei Chyfnewidfa Lo.
Pwy oedd Dic Penderyn?
Richard Lewis, glöwr ifanc a grogwyd yng Nghaerdydd ym mis Awst 1831 am glwyfo milwr yng Ngwrthryfel Merthyr, cyhuddiad a wadodd bob amser. Ei eiriau olaf oedd ‘O Arglwydd, dyma gamwedd’. Fe’i cofir fel merthyr cyntaf dosbarth gweithiol Cymru.
Beth oedd Gwrthryfel Casnewydd?
Ar 4 Tachwedd 1839 gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr ar Gasnewydd i fynnu’r bleidlais i weithwyr. Taniodd milwyr o Westy’r Westgate a lladdwyd tua ugain. Alltudiwyd eu harweinydd John Frost i Tasmania; mae bron pob un o ofynion y Siartwyr yn gyfraith bellach.
Ble codwyd y faner goch gyntaf ym Mhrydain?
Ym Merthyr Tudful yng ngwrthryfel Mehefin 1831, pan gymerodd y gweithwyr y dref drosodd. Crogwyd Dic Penderyn wedyn, ac mae Cymru’n ei anrhydeddu fel merthyr.
Ai syniad Cymreig oedd y Gwasanaeth Iechyd?
Sefydlodd Aneurin Bevan o Dredegar y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948, ar batrwm Cymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar, lle talai gweithwyr ychydig bob wythnos fel bod gofal am ddim i bob teulu.
Beth ddigwyddodd yn Aberfan?
Fore 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo uwchben y pentref i lawr ar ysgol Pantglas a thai cyfagos. Bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Mae Cymru’n eu cofio bob blwyddyn.
Dogfennau, brwydrau a lleoedd
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf












