Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1882–1960
Trefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru, a ymladdodd dros faddonau pen pwll, gofal mamolaeth ac ysgolion meithrin i gymoedd y glo.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Siaradodd Elizabeth Andrews, merch glöwr o Hirwaun, dros fenywod cymoedd y glo. Dywedodd wrth Gomisiwn Sankey sut y llafuriai gwragedd y glowyr i olchi’r llwch glo oddi ar eu gwŷr, arweiniodd y frwydr am faddonau pen pwll, daeth yn drefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru ac agorodd yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru. Yn 2026 fe’i hanrhydeddwyd â cherflun efydd yn y Rhondda.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.Elizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.
| Ganed | 15 Rhagfyr 1882, John Street, Hirwaun |
|---|---|
| Crefft | Gwniadwraig, gyda’i gweithdy ei hun |
| Swydd | Trefnydd menywod, y Blaid Lafur yng Nghymru, 1919–1948 |
| Camp | Yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, Rhondda, 1938 |
| Bu farw | 22 Ionawr 1960 |
| Cerflun | Parc Treftadaeth y Rhondda, dadorchuddiwyd 25 Mehefin 2026 |
Ganed Elizabeth Smith ar 15 Rhagfyr 1882 yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, un o un ar ddeg o blant Samuel Smith, glöwr, a’i wraig Charlotte. Cartref Cymraeg ydoedd. Roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac yn dilyn gwleidyddiaeth radical ei ddydd, a daeth Elizabeth at wleidyddiaeth gyntaf drwy gyfieithu erthyglau Saesneg iddo.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.Elizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.
Gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref. Yn ddwy ar bymtheg prentisiwyd hi’n wniadwraig, a chyn hir roedd yn rhedeg ei gweithdy ei hun.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.Elizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.
Yn ei hugeiniau symudodd i’r Rhondda, ac yn 1910 priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yno. Gwelodd â’i llygaid ei hun fywyd caled y teuluoedd glofaol, a gosododd hynny hi ar waith.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.Elizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.
Ysgrifennodd i’r papurau newydd o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05, ac ymunodd â’r ymgyrch dros bleidlais i fenywod. Rhwng 1910 a 1919 arweiniodd y gwaith o sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched drwy’r Rhondda.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.Elizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.
Roedd yn un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey ar y diwydiant glo, yn Nhŷ’r Arglwyddi. Dywedodd wrth y comisiynwyr sut fywyd oedd bywyd gwraig glöwr. Deuai’r dynion adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a bob dydd rhaid oedd i’r menywod ferwi a chario dŵr i’r bath tun. Siaradodd hefyd dros well tai yn yr ardaloedd glofaol.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.Elizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.
Arweiniodd yr ymgyrch am faddonau ar ben y pwll, a helpodd ei thystiolaeth ddod â chawodydd pen pwll i lofeydd Prydain.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.Elizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.
Yn 1919 daeth yn drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, y fenyw gyntaf i ddal swydd o’r fath, ac am naw mlynedd ar hugain sefydlodd adrannau menywod ar draws y wlad. Un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio. Gofynnodd i fenywod mwy llewyrchus roi benthyg dillad i fenywod tlotach ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar yr un fenyw i fynd i fwrw pleidlais.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.Elizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.
Yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen. Golygodd dudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine ac ysgrifennai’n aml i’r papur Cymraeg Y Dinesydd Cymreig.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.Elizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.
Ymgyrchodd yn ddiflino dros iechyd ac addysg. Un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938. Yn 1948 fe’i gwnaed yn O.B.E. am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda.FfynhonnellElizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.
Yn 1952 ysgrifennodd ei hatgofion, A Woman’s Work is Never Done. Bu farw ar 22 Ionawr 1960. Argraffwyd ei llyfr eto yn 2006, ac ar 25 Mehefin 2026 dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni, gyda phlentyn bach o deulu glofaol o’r Rhondda, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda.FfynonellauElizabeth Andrews ↗Wikipedia (Saesneg)Elizabeth Andrews OBE YH (gynt Smith; 15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960), gwleidydd a swffragydd o Gymraes, trefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru; ganed yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, i deulu glofaol Cymraeg, un o un ar ddeg o blant Charlotte (gynt Evans) a Samuel Smith; gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref; gweithiodd yn wniadwraig a symudodd i’r Rhondda yn 26 oed, lle cyfarfu â’i gŵr Tom, a gosododd problemau cymdeithasol y gymuned lofaol hi ar waith yn ymgyrchu; ysgrifennodd i’r wasg o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05; ymunodd â mudiad y bleidlais i fenywod tua’r un pryd; un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a arweiniodd yn y pen draw at gawodydd pen pwll yng nglofeydd Prydain; cyn hynny deuai’r glowyr adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a rhaid oedd i’w gwragedd ferwi a chario dŵr i’r bath tun; yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen; ymgyrchodd yn ddiflino dros wasanaethau iechyd ac addysg, ac un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938; O.B.E. 1948 am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda; ailargraffwyd ei llyfr A Woman’s Work is Never Done (1952) yn 2006; dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni gyda phlentyn bach, gan y cerflunydd Billie Bond, a gomisiynwyd gan Monumental Welsh Women, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda ar 25 Mehefin 2026.Elizabeth Andrews ↗Wicipedia CymraegTrefnydd gwleidyddol ac ymgyrchydd dros hawliau merched; merch Samuel Smith, glöwr, a Charlotte; roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac â diddordeb byw yng ngwleidyddiaeth radical ei gyfnod, a magwyd diddordeb Elizabeth wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo; prentisiwyd hi’n wniadwraig yn 17 oed a chyn bo hir roedd yn rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun; priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda, yn 1910; rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda, ac yn arweinydd yr ymgyrch am olchfeydd yn y glofeydd; yn ei thystiolaeth i bwyllgor Sankey pwysleisiodd fywyd caled gwragedd y glowyr a’r angen am well tai yn yr ardaloedd glofaol; yn 1919 penodwyd hi’n drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, gan sefydlu adrannau menywod drwy’r wlad; un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio; anogodd ferched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar neb i fynd i bleidleisio; bu yn y swydd am 29 mlynedd; golygydd tudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine a chyfrannwr cyson i’r Dinesydd Cymreig.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf