Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1794–1882

David Thomas

Meistr haearn o Gwm Nedd a wnaeth haearn â glo carreg yn Ynyscedwyn yn 1837 ac a aeth â’r dull i Bennsylvania.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1794–1882 (wedi’i gofnodi) Tad haearn glo carreg America Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
★ Y cyntaf yn y byd Y cyntaf i doddi haearn yn llwyddiannus â glo carreg, Ynyscedwyn 1837
David Thomas
David Thomas · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Mab fferm o Gwm Nedd oedd David Thomas, a wnaeth yr haearn cyntaf yn y byd a doddwyd â glo carreg, yn Ynyscedwyn yng Nghwm Tawe. Yna aeth â’i ddawn dros yr Iwerydd, codi’r ffwrnais haearn glo carreg lwyddiannus gyntaf yn America, sefydlu tref a dod yn un o feistri haearn mawr y byd. Ym Mhennsylvania galwent ef yn Dad Thomas.

Ganed3 Tachwedd 1794, fferm Ty-llwyd, Llangatwg-nedd-Nedd
Haearn glo carreg cyntafYnyscedwyn, Ystradgynlais, 5 Chwefror 1837
I AmericaMehefin 1839, i Gwm Lehigh, Pennsylvania
Ffwrnais gyntaf AmericaCatasauqua, 4 Gorffennaf 1840
Bu farw20 Mehefin 1882, Catasauqua, Pennsylvania

Bachgen fferm o Langatwg#

Ganed David ar 3 Tachwedd 1794 ar fferm Ty-llwyd ym mhlwyf Llangatwg, ger Castell-nedd, mab David a Jane Thomas. Aeth i’r ysgol yn Allt-wen, ger Pontardawe, ac yng Nghastell-nedd, bu’n gweithio am gyfnod ar fferm ei dad, ac yn 1812 aeth i weithio yng ngwaith haearn Abaty Nedd. Yn 1817 priododd Elizabeth Hopkins.

Problem y glo caled#

Yn 1817 symudodd i waith haearn Ynyscedwyn yn Ystradgynlais, ym mlaen Cwm Tawe, lle rhoddwyd ef yng ngofal y ffwrneisi chwyth. Roedd maes glo’r gorllewin yn gyfoethog mewn glo carreg, y glo caled sy’n llosgi’n lân, ond ni losgai’n ddigon poeth i doddi haearn yn ffwrneisi’r dydd. Am ryw ugain mlynedd rhoddodd Thomas gynnig ar un ffordd ar ôl y llall i’w gael i weithio.

Yr haearn glo carreg cyntaf yn y byd#

Ar 5 Chwefror 1837, gan ddefnyddio’r chwythiad poeth newydd, toddodd fwyn haearn â glo carreg yn Ynyscedwyn. Mae’r Bywgraffiadur Cymreig yn rhoi iddo’r anrhydedd o wneud yno’r haearn glo carreg cyntaf a fwriwyd erioed yn y byd. Roedd yn ddull hawdd a rhad, a gweddnewidiodd ddiwydiant Cwm Tawe.

Dros yr Iwerydd#

Cyrhaeddodd hanes ei lwyddiant America, lle’r oedd Cwm Lehigh ym Mhennsylvania yn gyfoethog mewn glo carreg a mwyn haearn fel ei gilydd. Gwahoddodd y Lehigh Coal and Navigation Company ef i godi ffwrnais yno, ac ym Mehefin 1839 hwyliodd. Ar 9 Gorffennaf 1839 cerddodd ef a’i fab Samuel ar hyd llwybr y gamlas i mewn i bentref bach Catasauqua.

Cwmni Haearn Crane#

Ar 4 Gorffennaf 1840, lai na blwyddyn wedi iddo gyrraedd, cyneuwyd y ffwrnais haearn glo carreg lwyddiannus gyntaf yn yr Unol Daleithiau. Enwodd ei waith yn Lehigh Crane Iron Company, ar ôl George Crane, ei hen gyflogwr yn Ynyscedwyn. Aeth haearn Crane i’r colofnau adeiladu haearn bwrw cyntaf a wnaed yn America, ac i dwnelau Holland a Lincoln dan afon Hudson yn Efrog Newydd.

Tad Thomas o Catasauqua#

Adwaenid David ac Elizabeth fel tad a mam Catasauqua. Sefydlodd ei heglwys gyntaf, capel Presbyteraidd lle mae pobl yn addoli o hyd, rhoddodd i’r dref ei chyflenwad dŵr cyhoeddus cyntaf a’i chwmni tân cyntaf, a bu’n fwrdais cyntaf iddi. Cododd dai da i’w weithwyr, ac mae llawer ohonynt yn sefyll heddiw.

Anrhydedd yn America#

Daeth Thomas yn un o feistri haearn mawr y byd. Ef oedd llywydd cyntaf y corff a dyfodd yn American Institute of Mining, Metallurgical, and Petroleum Engineers. Bu farw yn Catasauqua ar 20 Mehefin 1882 ac mae’n gorwedd gydag Elizabeth yng nghladdgell y teulu ym mynwent Fairview, a chofir ef ar ddwy ochr y cefnfor fel un o arloeswyr diwydiant haearn yr Unol Daleithiau.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf