Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1793–1847

Lewsyn yr Heliwr

Y glöwr a’r halier a arweiniodd weithwyr Merthyr yng ngwrthryfel 1831, ac yr arbedwyd ei fywyd tra aeth Dic Penderyn i’r crocbren.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1793–1847 (wedi’i gofnodi) Arweinydd Gwrthryfel Merthyr Y Gymru Ddiwydiannol Arwyr gwerin
Gwrthryfel Merthyr 1831, a arweiniodd ef, gan Hablot K. Browne
Gwrthryfel Merthyr 1831, a arweiniodd ef, gan Hablot K. Browne · Llun: Wikimedia Commons · Hablot Knight Browne, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Lewsyn yr Heliwr: Lewsyn yr Heliwr

Lewsyn yr Heliwr

  • Lewsyn Lewis, ei enw ei hun
  • yr y fannod
  • Heliwr heliwr

Lewis Lewis o Benderyn, Lewsyn yr Heliwr, oedd arweinydd pobl Merthyr yn y gwrthryfel mawr ym Mehefin 1831, pan orymdeithiodd y gweithwyr haearn dan y faner goch dros fara a chyflog teg a dal y dref am bedwar diwrnod. Wedi’i ddedfrydu i farwolaeth, fe’i harbedwyd am iddo achub cwnstabl rhag y dyrfa, a’i anfon i ben draw’r byd, lle dysgodd ei gyd-garcharorion i ddarllen ac ysgrifennu.

Bedyddiwyd21 Mawrth 1793, Penderyn, Brycheiniog
Enw arallLewsyn Shanco Lewis
GwaithHalier, yn cario glo i odynau calch Penderyn
Y GwrthryfelMerthyr, 2–7 Mehefin 1831
DedfrydMarwolaeth, a newidiwyd i alltudiaeth am oes
AlltudiwydAr y llong John, 1832
Bu farw6 Medi 1847, Port Macquarie, De Cymru Newydd

Halier Penderyn#

Bedyddiwyd Lewis Lewis ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, ym mlaen Cwm Cynon; cigydd oedd ei dad. Halier oedd Lewis, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn, ac o’i grefft y daeth ei enw, Lewsyn yr Heliwr, a droes papurau newydd ei ddydd yn Lewis the Huntsman. Cymraeg oedd ei iaith gyntaf, a siaradai Saesneg yn dda hefyd.

Amser caled ym Merthyr#

Merthyr Tudful yn 1831 oedd tref fwyaf Cymru a phrifddinas haearn y byd. Y gwanwyn hwnnw torrwyd cyflogau a diswyddwyd dynion, ac roedd llys y dyledwyr yn cymryd eiddo teuluoedd gweithwyr na allent dalu. Drwy fis Mai aeth y glowyr a’r gweithwyr haearn i’r strydoedd, gan alw am ddiwygio ac am gyflog teg.

Tu mewn i Waith Haearn Cyfarthfa liw Nos, gan Penry Williams, 1825: gweithwyr haearn dan do pren mawr y felin rolio, yng ngolau’r haearn gwynias
Tu mewn i Waith Haearn Cyfarthfa liw Nos, gan Penry Williams, 1825: gweithwyr haearn dan do pren mawr y felin rolio, yng ngolau’r haearn gwynias · Llun: Penry Williams, Public domain, Wikimedia Commons

Y gist#

Y gwanwyn hwnnw caniatawyd i feilïaid Llys y Ceisiadau, llys mân ddyledion Merthyr, gymryd cist yn eiddo i Lewsyn. O fewn diwrnod aeth tyrfa o Hirwaun at y siopwr a’i daliai a’i chymryd yn ôl, a daeth y gist yn un o wreichion y Gwrthryfel.

Caws a bara#

Ar 2 Mehefin 1831 arweiniodd Lewsyn y dyrfa i dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau. Cariasant ei ddodrefn a llyfrau dyledion y llys allan a’u llosgi yn y stryd, a chymryd yn ôl yr eiddo yr oedd y llys wedi’i gipio, gan weiddi caws a bara. Pan gyfarfu’r meistri haearn a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, Lewsyn oedd ar flaen y bobl a ddaeth i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell.

Pedwar diwrnod dan y faner goch#

Pan wrthodwyd eu gofynion, galwodd Lewsyn ar y dyrfa i gymryd mysgedi’r milwyr, a thaniodd yr Ucheldirwyr. Lladdwyd llawer, ond gorfodwyd y milwyr yn ôl i Dŷ Penydarren a gadawyd y dref i’r bobl. Gorymdeithiodd rhwng saith a deng mil o weithwyr dan faner goch, y dywedir yn aml mai hi oedd y gyntaf i’w chodi ym Mhrydain yn faner i’r werin weithiol, ac am bedwar diwrnod eiddynt hwy oedd Merthyr. Troesant drên bagiau’n ôl ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe, a chyfrifai’r hanesydd Gwyn Alf Williams Lewsyn ymhlith arweinwyr yr ymosodiad ar y milwyr a ddeuai o Aberhonddu.

Ei ddal yn Ystradfellte#

Erbyn 7 Mehefin roedd y milwyr wedi adennill y dref. Cuddiodd Lewsyn yn y bryniau o gwmpas Penderyn, ond fe’i cafwyd ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, ger Ystradfellte. Ym mrawdlys Caerdydd dedfrydwyd ef a Dic Penderyn i farwolaeth.

Ei achub gan ei garedigrwydd ei hun#

Arbedwyd bywyd Lewsyn. Fe’i condemniwyd am derfysg ac am ddinistrio tŷ ac eiddo Joseph Coffin, cyhuddiad llai na chlwyfo milwr a osodwyd yn erbyn Dic Penderyn, ac adroddodd cwnstabl arbennig, John Thomas, sut yr oedd Lewsyn, yn yr ymrafael, wedi’i gysgodi rhag y dyrfa. Newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes. Yn 1832 aed ag ef i Awstralia ar fwrdd y llong garcharorion John, ac ar y fordaith hir dysgodd ei gyd-garcharorion i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith eu hunain.

Port Macquarie#

Ni welodd Lewsyn yr Heliwr Gymru byth eto. Bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, ar arfordir De Cymru Newydd, ymhell o fryniau Penderyn.

Cofio#

Nid yw Cymru wedi anghofio arweinydd y Gwrthryfel. Yn 1921 enillodd Lewis Davies yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon gyda nofel o’r enw Lewsyn yr Heliwr, a gyhoeddwyd yn 1922, ac er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising yn y dref bob blwyddyn er cof am y dyddiau pan safodd ei phobl gyda’i gilydd dan y faner goch.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf