Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1888–1935

T. E. Lawrence

Fe’i ganed yn Nhremadog yng Ngwynedd a daeth yn fyd-enwog fel Lawrence o Arabia, arweinydd gyda gwrthryfel yr Arabiaid yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac awdur Seven Pillars of Wisdom.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1888–1935 (wedi’i gofnodi) Lawrence o Arabia Cymru’r Ugeinfed Ganrif Fforwyr ac anturiaethwyr
T. E. Lawrence
T. E. Lawrence · Llun: Wikimedia Commons · Harris & Ewing, Parth cyhoeddus

Yng Nghymru y ganed Lawrence o Arabia. Daeth Thomas Edward Lawrence i’r byd yn Nhremadog, dan fynyddoedd Eryri, a thyfodd yn ysgolhaig cestyll, yn archaeolegydd yn Syria, ac yn swyddog Prydeinig a farchogodd gyda’r Gwrthryfel Arabaidd o’r Hejaz i Ddamascus. Gwnaeth ei lyfr Seven Pillars of Wisdom a’r ffilm a ddygodd ei enw ef yn enwog drwy’r byd.

Ganed16 Awst 1888, Gorphwysfa (Snowdon Lodge heddiw), Tremadog
ColegColeg Iesu, Rhydychen, dosbarth cyntaf
ArchaeolegyddCarchemish, Syria, 1910 hyd 1914
Y Gwrthryfel ArabaiddCynghorwr i’r Emir Faisal o 1916
LlyfrSeven Pillars of Wisdom (1926)
AnrhydeddauCB, DSO
Bu farw19 Mai 1935

Ei eni yn Nhremadog#

Ganed Thomas Edward Lawrence ar 16 Awst 1888 yn Nhremadog, mewn tŷ mawr o gerrig llwyd o’r enw Gorphwysfa, a adwaenir heddiw fel Snowdon Lodge. Ef oedd yr ail o bum mab, a Ned oedd ei enw i’w deulu. Gadawodd y teulu Gymru’r flwyddyn wedyn, ac o 1896 gwnaethant eu cartref yn Rhydychen.

Bachgen a garai gestyll#

Yn bymtheg seiclodd gyda’i gyfaill ysgol Cyril Beeson o amgylch eglwysi plwyf y wlad o gwmpas Rhydychen, yn rhwbio’u pres. Gwyliai’r ddau fachgen bob safle adeiladu yn Rhydychen, a dywedodd Amgueddfa’r Ashmolean iddynt, trwy wylio di-baid, achub popeth o werth a gafwyd. Yn hafau 1906 a 1907 seiclodd drwy Ffrainc yn mesur a darlunio’i chestyll canoloesol.

Coleg Iesu#

O 1907 hyd 1910 astudiodd hanes yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Yn 1908 seiclodd 2,200 milltir ar ei ben ei hun drwy Ffrainc, ac yn haf 1909 cerddodd 1,000 milltir ar ei ben ei hun drwy Syria i weld cestyll y Croesgadwyr. Enillodd ei draethawd ar y Croesgadau a chestyll Ewrop radd dosbarth cyntaf iddo.

Yr archaeolegydd#

Yn Rhagfyr 1910 hwyliodd i Beirut ac astudio Arabeg yn Byblos. Yna, hyd 1914, bu’n gweithio i’r Amgueddfa Brydeinig ar y cloddio yn Carchemish yng ngogledd Syria, dan D. G. Hogarth a Leonard Woolley; yno y cyfarfu â Gertrude Bell. Bu’n gweithio’n fyr yn yr Aifft gyda Flinders Petrie, ac yn 1914 gwnaeth ef a Woolley arolwg o anialwch y Negev, Anialwch Sin y Beibl.

Y Gwrthryfel Arabaidd#

Pan ddaeth y rhyfel fe’i hanfonwyd i’r Swyddfa Arabaidd yng Nghairo, swyddfa gudd-wybodaeth y fyddin ar gyfer y gwledydd Arabaidd. Ym Mehefin 1916 cododd Hussein bin Ali, Sharif Mecca, a’i feibion Ali, Abdullah, Faisal a Zeid yn erbyn yr Ymerodraeth Otomanaidd. Y mis Hydref hwnnw aeth Lawrence i Arabia a dod yn gynghorwr i Faisal.

Ei nod ei hun oedd ennill annibyniaeth i’r Arabiaid wedi’r rhyfel, a daeth yn arweinydd ac yn strategydd eu rhyfel yn yr anialwch. Trawodd yr Arabiaid dro ar ôl tro ar Reilffordd Hejaz, gan dorri cyflenwadau byddin y Tyrciaid.

Aqaba a Damascus#

Yng Ngorffennaf 1917 cipiodd lluoedd Faisal borthladd Aqaba, gyda chymorth arweinyddiaeth Lawrence, a pherswadiodd Lawrence y Cadfridog Allenby gymaint yr oedd y Gwrthryfel Arabaidd yn bwysig i holl ymgyrch Prydain. Aeth yr ymladd yn ei flaen tua’r gogledd, gan orffen gyda chipio Damascus yn Hydref 1918.

Wedi’r rhyfel bu’n gweithio gyda Faisal yn y Swyddfa Dramor. Fe’i gwnaed yn Gydymaith Urdd y Baddon ac enillodd y Distinguished Service Order.

Seven Pillars of Wisdom#

O 1922 camodd Lawrence o fywyd cyhoeddus a gwasanaethu fel awyrennwr a milwr cyffredin hyd 1935, gan helpu i ddatblygu cychod modur achub i’r Llu Awyr. Yn 1926 cyhoeddodd Seven Pillars of Wisdom, ei hanes ei hun o’r Gwrthryfel Arabaidd. Cyfieithodd lyfrau i’r Saesneg hefyd, ysgrifennodd The Mint am ei fywyd yn y Llu Awyr, ac ysgrifennai lythyrau at lawer o artistiaid, llenorion a gwleidyddion blaenllaw ei ddydd.

Lawrence o Arabia#

Bu farw ar 19 Mai 1935, yn chwech a deugain oed, wedi damwain beic modur yn Dorset. Roedd ei ysgrifennu byw ac ehangder ei gampau eisoes wedi’i wneud yn enwog drwy’r byd fel Lawrence of Arabia, ac yn 1962 daeth hynny’n deitl y ffilm am ei fywyd.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf