Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1809–1878
Gwehydd Pontypridd a’i fab y telynor a gyfansoddodd Hen Wlad Fy Nhadau yn Ionawr 1856, anthem genedlaethol Cymru.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennodd Evan James, Ieuan ap Iago, gwehydd a bardd o Bontypridd, eiriau Hen Wlad Fy Nhadau, a chyfansoddodd ei fab James James, Iago ap Ieuan, telynor, yr alaw. Fe’i lluniwyd ym mis Ionawr 1856 a’i galw’n Glan Rhondda, ar ôl yr afon a lifai heibio i’w cartref. O fewn hanner can mlynedd hi oedd anthem y genedl gyfan, yr anthem gyntaf yn y byd i’w chanu ar ddechrau gornest chwaraeon, ac erbyn hyn rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw, Llydaw a Phatagonia Gymreig.FfynonellauHen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Anthem genedlaethol Cymru; ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd yr alaw gan ei fab James James, y ddau o Bontypridd, ym mis Ionawr 1856; mae’r copi ysgrifenedig cynharaf ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol; fel ‘Glan Rhondda’ fe’i canwyd gyntaf yn festri’r hen Gapel Tabor, Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd, a daeth yn boblogaidd yn yr ardal yn fuan; telynor oedd James James, a bwriadwyd y gân i ddechrau ar gyfer amser dawns cyflymach, a’i harafu pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu; yn Eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr gyda chasgliad a’i cynhwysai, a rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi a’i lledu drwy Gymru; yn Eisteddfod Bangor 1874 fe’i canwyd gan Robert Rees, Eos Morlais, a thyfodd yn anthem genedlaethol; canodd Madge Breese hi ar 11 Mawrth 1899, rhan o’r recordiad cyntaf yn Gymraeg; yn 1905, pan chwaraeodd Cymru dîm teithiol cyntaf Seland Newydd, arweiniodd Teddy Morgan y dyrfa i’w chanu mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; o 1975 fe’i canwyd ar ei phen ei hun mewn digwyddiadau chwaraeon Cymreig; fe’i defnyddir wrth agor y Senedd; mae’r geiriau ‘Pleidiol wyf i’m gwlad’ o’i chytgan ar ymyl darnau punt Cymreig ac ar Fathodyn Brenhinol Cymru 2008; rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw (Bro Goth agan Tasow), Llydaw (Bro Gozh ma Zadoù) a’r Wladfa ym Mhatagonia (Gwlad Newydd y Cymry).James, Evan (Ieuan ap Iago; 1809 – 1878), author of the words of ‘Hen Wlad fy Nhadau’, and his son James, James (Iago ap Ieuan; 1833 – 1902) ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwehydd a masnachwr gwlân oedd Evan James a gadwai’r Ancient Druid Inn yn Argoed ym mhlwyf Bedwellte, Sir Fynwy, lle ganed ei fab James; symudodd y teulu yn fuan wedyn i Bontypridd, lle’r oedd gan Evan James ffatri wlân yn Mill Street; roedd gan y tad beth dawn i lunio penillion Cymraeg, ac argraffwyd rhai o’i gerddi yn Gardd Aberdar (1854) ac mewn mannau eraill; yn ôl Taliesin James, ŵyr Evan James, y mab James a gyfansoddodd yr alaw yn 1856 a’r tad a ysgrifennodd y geiriau; rhoddodd James James yr alaw, dan yr enw ‘Glanrhondda’, yn y casgliad o alawon heb eu cyhoeddi a anfonodd i eisteddfod genedlaethol Llangollen 1858 dan yr enw ‘Orpheus’; cynganeddodd y beirniad, John Owen (Owain Alaw), hi a’i chynnwys yn nhrydedd gyfrol ei Gems of Welsh Melody (1860); daeth yr alaw’n boblogaidd ar unwaith, a’i chanu yn eisteddfod genedlaethol Aberystwyth 1865 gan Kate Wynne ac yng Nghaer yn 1866 gan Llew Llwyfo; bu farw Evan James ar 30 Medi 1878 a’i gladdu yng nghapel y Bedyddwyr, Carmel, Pontypridd; cadwodd James James dafarnau ym Mhont Walnut Tree ac Aberpennar, a bu farw ar 11 Ionawr 1902 yn Aberdâr, lle mae wedi’i gladdu; dadorchuddiwyd cofeb i’r tad a’r mab gan Syr William Goscombe John ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd, ar 23 Gorffennaf 1930; yn y Llyfrgell Genedlaethol mae’r copi cynharaf o ‘Hen wlad fy nhadau’ yn llaw’r cyfansoddwr.
| Evan James | 1809–1878, gwehydd, masnachwr gwlân a bardd |
|---|---|
| James James | 1833–1902, telynor, ganed yn Argoed |
| Ysgrifennwyd | Pontypridd, Ionawr 1856 |
| Canwyd gyntaf | Festri Capel Tabor, Maesteg, 1856, gan Elizabeth John |
| Yr anthem gyntaf mewn gornest | Cymru v Seland Newydd, Caerdydd, 1905 |
| Cofeb | Parc Ynysangharad, Pontypridd, 1930 |
Gwehydd a masnachwr gwlân oedd Evan James a gadwai’r Ancient Druid Inn yn Argoed ym mhlwyf Bedwellte, yng Ngwent, ac yno ganed ei fab James yn 1833. Yn fuan wedyn symudodd y teulu i Bontypridd, lle rhedai Evan ffatri wlân yn Mill Street, ar lan afon Rhondda. Roedd ganddo ddawn at farddoni yn Gymraeg, ac argraffwyd rhai o’i gerddi yn Gardd Aberdar yn 1854.FfynhonnellJames, Evan (Ieuan ap Iago; 1809 – 1878), author of the words of ‘Hen Wlad fy Nhadau’, and his son James, James (Iago ap Ieuan; 1833 – 1902) ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwehydd a masnachwr gwlân oedd Evan James a gadwai’r Ancient Druid Inn yn Argoed ym mhlwyf Bedwellte, Sir Fynwy, lle ganed ei fab James; symudodd y teulu yn fuan wedyn i Bontypridd, lle’r oedd gan Evan James ffatri wlân yn Mill Street; roedd gan y tad beth dawn i lunio penillion Cymraeg, ac argraffwyd rhai o’i gerddi yn Gardd Aberdar (1854) ac mewn mannau eraill; yn ôl Taliesin James, ŵyr Evan James, y mab James a gyfansoddodd yr alaw yn 1856 a’r tad a ysgrifennodd y geiriau; rhoddodd James James yr alaw, dan yr enw ‘Glanrhondda’, yn y casgliad o alawon heb eu cyhoeddi a anfonodd i eisteddfod genedlaethol Llangollen 1858 dan yr enw ‘Orpheus’; cynganeddodd y beirniad, John Owen (Owain Alaw), hi a’i chynnwys yn nhrydedd gyfrol ei Gems of Welsh Melody (1860); daeth yr alaw’n boblogaidd ar unwaith, a’i chanu yn eisteddfod genedlaethol Aberystwyth 1865 gan Kate Wynne ac yng Nghaer yn 1866 gan Llew Llwyfo; bu farw Evan James ar 30 Medi 1878 a’i gladdu yng nghapel y Bedyddwyr, Carmel, Pontypridd; cadwodd James James dafarnau ym Mhont Walnut Tree ac Aberpennar, a bu farw ar 11 Ionawr 1902 yn Aberdâr, lle mae wedi’i gladdu; dadorchuddiwyd cofeb i’r tad a’r mab gan Syr William Goscombe John ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd, ar 23 Gorffennaf 1930; yn y Llyfrgell Genedlaethol mae’r copi cynharaf o ‘Hen wlad fy nhadau’ yn llaw’r cyfansoddwr.
Ym mis Ionawr 1856 y lluniwyd yr anthem. Yn ôl Taliesin James, ŵyr Evan, y mab a gyfansoddodd yr alaw a’r tad a ysgrifennodd y geiriau. Telynor oedd James a ganai ar gyfer dawnsio, ac yn gyntaf roedd yr alaw’n gyflymach; fe’i harafwyd i’w chamau urddasol pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu. Mae’r copi ysgrifenedig cynharaf, yn llaw’r cyfansoddwr ei hun, yn un o drysorau’r Llyfrgell Genedlaethol.FfynonellauJames, Evan (Ieuan ap Iago; 1809 – 1878), author of the words of ‘Hen Wlad fy Nhadau’, and his son James, James (Iago ap Ieuan; 1833 – 1902) ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwehydd a masnachwr gwlân oedd Evan James a gadwai’r Ancient Druid Inn yn Argoed ym mhlwyf Bedwellte, Sir Fynwy, lle ganed ei fab James; symudodd y teulu yn fuan wedyn i Bontypridd, lle’r oedd gan Evan James ffatri wlân yn Mill Street; roedd gan y tad beth dawn i lunio penillion Cymraeg, ac argraffwyd rhai o’i gerddi yn Gardd Aberdar (1854) ac mewn mannau eraill; yn ôl Taliesin James, ŵyr Evan James, y mab James a gyfansoddodd yr alaw yn 1856 a’r tad a ysgrifennodd y geiriau; rhoddodd James James yr alaw, dan yr enw ‘Glanrhondda’, yn y casgliad o alawon heb eu cyhoeddi a anfonodd i eisteddfod genedlaethol Llangollen 1858 dan yr enw ‘Orpheus’; cynganeddodd y beirniad, John Owen (Owain Alaw), hi a’i chynnwys yn nhrydedd gyfrol ei Gems of Welsh Melody (1860); daeth yr alaw’n boblogaidd ar unwaith, a’i chanu yn eisteddfod genedlaethol Aberystwyth 1865 gan Kate Wynne ac yng Nghaer yn 1866 gan Llew Llwyfo; bu farw Evan James ar 30 Medi 1878 a’i gladdu yng nghapel y Bedyddwyr, Carmel, Pontypridd; cadwodd James James dafarnau ym Mhont Walnut Tree ac Aberpennar, a bu farw ar 11 Ionawr 1902 yn Aberdâr, lle mae wedi’i gladdu; dadorchuddiwyd cofeb i’r tad a’r mab gan Syr William Goscombe John ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd, ar 23 Gorffennaf 1930; yn y Llyfrgell Genedlaethol mae’r copi cynharaf o ‘Hen wlad fy nhadau’ yn llaw’r cyfansoddwr.Hen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Anthem genedlaethol Cymru; ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd yr alaw gan ei fab James James, y ddau o Bontypridd, ym mis Ionawr 1856; mae’r copi ysgrifenedig cynharaf ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol; fel ‘Glan Rhondda’ fe’i canwyd gyntaf yn festri’r hen Gapel Tabor, Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd, a daeth yn boblogaidd yn yr ardal yn fuan; telynor oedd James James, a bwriadwyd y gân i ddechrau ar gyfer amser dawns cyflymach, a’i harafu pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu; yn Eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr gyda chasgliad a’i cynhwysai, a rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi a’i lledu drwy Gymru; yn Eisteddfod Bangor 1874 fe’i canwyd gan Robert Rees, Eos Morlais, a thyfodd yn anthem genedlaethol; canodd Madge Breese hi ar 11 Mawrth 1899, rhan o’r recordiad cyntaf yn Gymraeg; yn 1905, pan chwaraeodd Cymru dîm teithiol cyntaf Seland Newydd, arweiniodd Teddy Morgan y dyrfa i’w chanu mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; o 1975 fe’i canwyd ar ei phen ei hun mewn digwyddiadau chwaraeon Cymreig; fe’i defnyddir wrth agor y Senedd; mae’r geiriau ‘Pleidiol wyf i’m gwlad’ o’i chytgan ar ymyl darnau punt Cymreig ac ar Fathodyn Brenhinol Cymru 2008; rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw (Bro Goth agan Tasow), Llydaw (Bro Gozh ma Zadoù) a’r Wladfa ym Mhatagonia (Gwlad Newydd y Cymry).
Canwyd y gân gyntaf, fel Glan Rhondda, yn festri’r hen Gapel Tabor ym Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd. Cyn hir roedd yn ffefryn yn y cymoedd o gwmpas.FfynhonnellHen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Anthem genedlaethol Cymru; ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd yr alaw gan ei fab James James, y ddau o Bontypridd, ym mis Ionawr 1856; mae’r copi ysgrifenedig cynharaf ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol; fel ‘Glan Rhondda’ fe’i canwyd gyntaf yn festri’r hen Gapel Tabor, Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd, a daeth yn boblogaidd yn yr ardal yn fuan; telynor oedd James James, a bwriadwyd y gân i ddechrau ar gyfer amser dawns cyflymach, a’i harafu pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu; yn Eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr gyda chasgliad a’i cynhwysai, a rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi a’i lledu drwy Gymru; yn Eisteddfod Bangor 1874 fe’i canwyd gan Robert Rees, Eos Morlais, a thyfodd yn anthem genedlaethol; canodd Madge Breese hi ar 11 Mawrth 1899, rhan o’r recordiad cyntaf yn Gymraeg; yn 1905, pan chwaraeodd Cymru dîm teithiol cyntaf Seland Newydd, arweiniodd Teddy Morgan y dyrfa i’w chanu mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; o 1975 fe’i canwyd ar ei phen ei hun mewn digwyddiadau chwaraeon Cymreig; fe’i defnyddir wrth agor y Senedd; mae’r geiriau ‘Pleidiol wyf i’m gwlad’ o’i chytgan ar ymyl darnau punt Cymreig ac ar Fathodyn Brenhinol Cymru 2008; rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw (Bro Goth agan Tasow), Llydaw (Bro Gozh ma Zadoù) a’r Wladfa ym Mhatagonia (Gwlad Newydd y Cymry).
Yn 1858 anfonodd James James yr alaw, dan yr enw Orpheus, mewn casgliad o alawon Cymreig i’r eisteddfod fawr yn Llangollen. Cynganeddodd y beirniad, John Owen, Owain Alaw, hi a’i rhoi yn ei Gems of Welsh Melody yn 1860, ac yno y cafodd yr enw Hen Wlad Fy Nhadau am y tro cyntaf. Gwerthodd y llyfr yn eithriadol, a lledodd y gân drwy Gymru. Canodd Kate Wynne hi yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1865, Llew Llwyfo yng Nghaer yn 1866, ac Eos Morlais ym Mangor yn 1874.FfynonellauJames, Evan (Ieuan ap Iago; 1809 – 1878), author of the words of ‘Hen Wlad fy Nhadau’, and his son James, James (Iago ap Ieuan; 1833 – 1902) ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwehydd a masnachwr gwlân oedd Evan James a gadwai’r Ancient Druid Inn yn Argoed ym mhlwyf Bedwellte, Sir Fynwy, lle ganed ei fab James; symudodd y teulu yn fuan wedyn i Bontypridd, lle’r oedd gan Evan James ffatri wlân yn Mill Street; roedd gan y tad beth dawn i lunio penillion Cymraeg, ac argraffwyd rhai o’i gerddi yn Gardd Aberdar (1854) ac mewn mannau eraill; yn ôl Taliesin James, ŵyr Evan James, y mab James a gyfansoddodd yr alaw yn 1856 a’r tad a ysgrifennodd y geiriau; rhoddodd James James yr alaw, dan yr enw ‘Glanrhondda’, yn y casgliad o alawon heb eu cyhoeddi a anfonodd i eisteddfod genedlaethol Llangollen 1858 dan yr enw ‘Orpheus’; cynganeddodd y beirniad, John Owen (Owain Alaw), hi a’i chynnwys yn nhrydedd gyfrol ei Gems of Welsh Melody (1860); daeth yr alaw’n boblogaidd ar unwaith, a’i chanu yn eisteddfod genedlaethol Aberystwyth 1865 gan Kate Wynne ac yng Nghaer yn 1866 gan Llew Llwyfo; bu farw Evan James ar 30 Medi 1878 a’i gladdu yng nghapel y Bedyddwyr, Carmel, Pontypridd; cadwodd James James dafarnau ym Mhont Walnut Tree ac Aberpennar, a bu farw ar 11 Ionawr 1902 yn Aberdâr, lle mae wedi’i gladdu; dadorchuddiwyd cofeb i’r tad a’r mab gan Syr William Goscombe John ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd, ar 23 Gorffennaf 1930; yn y Llyfrgell Genedlaethol mae’r copi cynharaf o ‘Hen wlad fy nhadau’ yn llaw’r cyfansoddwr.Hen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Anthem genedlaethol Cymru; ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd yr alaw gan ei fab James James, y ddau o Bontypridd, ym mis Ionawr 1856; mae’r copi ysgrifenedig cynharaf ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol; fel ‘Glan Rhondda’ fe’i canwyd gyntaf yn festri’r hen Gapel Tabor, Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd, a daeth yn boblogaidd yn yr ardal yn fuan; telynor oedd James James, a bwriadwyd y gân i ddechrau ar gyfer amser dawns cyflymach, a’i harafu pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu; yn Eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr gyda chasgliad a’i cynhwysai, a rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi a’i lledu drwy Gymru; yn Eisteddfod Bangor 1874 fe’i canwyd gan Robert Rees, Eos Morlais, a thyfodd yn anthem genedlaethol; canodd Madge Breese hi ar 11 Mawrth 1899, rhan o’r recordiad cyntaf yn Gymraeg; yn 1905, pan chwaraeodd Cymru dîm teithiol cyntaf Seland Newydd, arweiniodd Teddy Morgan y dyrfa i’w chanu mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; o 1975 fe’i canwyd ar ei phen ei hun mewn digwyddiadau chwaraeon Cymreig; fe’i defnyddir wrth agor y Senedd; mae’r geiriau ‘Pleidiol wyf i’m gwlad’ o’i chytgan ar ymyl darnau punt Cymreig ac ar Fathodyn Brenhinol Cymru 2008; rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw (Bro Goth agan Tasow), Llydaw (Bro Gozh ma Zadoù) a’r Wladfa ym Mhatagonia (Gwlad Newydd y Cymry).
Ar 11 Mawrth 1899 canodd Madge Breese hi i’r Gramophone Company, rhan o’r recordiad cyntaf erioed yn Gymraeg. Yn 1905, pan ddaeth tîm teithiol cyntaf Seland Newydd i Gaerdydd a pherfformio’u haka, arweiniodd asgellwr Cymru, Teddy Morgan, y dyrfa i ganu Hen Wlad Fy Nhadau yn ateb. Dyna’r tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon, ac enillodd Cymru’r gêm o un cais, a sgoriwyd gan Teddy Morgan ei hun.FfynonellauHen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Anthem genedlaethol Cymru; ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd yr alaw gan ei fab James James, y ddau o Bontypridd, ym mis Ionawr 1856; mae’r copi ysgrifenedig cynharaf ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol; fel ‘Glan Rhondda’ fe’i canwyd gyntaf yn festri’r hen Gapel Tabor, Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd, a daeth yn boblogaidd yn yr ardal yn fuan; telynor oedd James James, a bwriadwyd y gân i ddechrau ar gyfer amser dawns cyflymach, a’i harafu pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu; yn Eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr gyda chasgliad a’i cynhwysai, a rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi a’i lledu drwy Gymru; yn Eisteddfod Bangor 1874 fe’i canwyd gan Robert Rees, Eos Morlais, a thyfodd yn anthem genedlaethol; canodd Madge Breese hi ar 11 Mawrth 1899, rhan o’r recordiad cyntaf yn Gymraeg; yn 1905, pan chwaraeodd Cymru dîm teithiol cyntaf Seland Newydd, arweiniodd Teddy Morgan y dyrfa i’w chanu mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; o 1975 fe’i canwyd ar ei phen ei hun mewn digwyddiadau chwaraeon Cymreig; fe’i defnyddir wrth agor y Senedd; mae’r geiriau ‘Pleidiol wyf i’m gwlad’ o’i chytgan ar ymyl darnau punt Cymreig ac ar Fathodyn Brenhinol Cymru 2008; rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw (Bro Goth agan Tasow), Llydaw (Bro Gozh ma Zadoù) a’r Wladfa ym Mhatagonia (Gwlad Newydd y Cymry).Teddy Morgan ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Aberdâr ar 22 Mai 1880, meddyg wrth ei alwedigaeth; ar Barc yr Arfau, Caerdydd, ar 16 Rhagfyr 1905, yng “Ngêm y Ganrif” yn erbyn y Crysau Duon diguro, a benderfynwyd gan un sgôr, sgoriodd y cais yn y 25ain munud wedi pasiau gan Dicky Owen, Cliff Pritchard a Rhys Gabe; Gwyn Nicholls oedd capten Cymru; credir mai Morgan a arweiniodd ei dîm i ganu Hen Wlad Fy Nhadau mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu mewn digwyddiad chwaraeon.
O’r dydd hwnnw hi oedd anthem Cymru. Er 1975 fe’i cenir ar ei phen ei hun cyn gemau Cymru, fe’i cenir wrth agor y Senedd, ac mae geiriau ei chytgan, Pleidiol wyf i’m gwlad, yn rhedeg o gwmpas ymyl darnau punt Cymreig. Mae’r un alaw’n cario anthemau Cernyw, Llydaw a’r Wladfa ym Mhatagonia.FfynhonnellHen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Anthem genedlaethol Cymru; ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd yr alaw gan ei fab James James, y ddau o Bontypridd, ym mis Ionawr 1856; mae’r copi ysgrifenedig cynharaf ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol; fel ‘Glan Rhondda’ fe’i canwyd gyntaf yn festri’r hen Gapel Tabor, Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd, a daeth yn boblogaidd yn yr ardal yn fuan; telynor oedd James James, a bwriadwyd y gân i ddechrau ar gyfer amser dawns cyflymach, a’i harafu pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu; yn Eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr gyda chasgliad a’i cynhwysai, a rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi a’i lledu drwy Gymru; yn Eisteddfod Bangor 1874 fe’i canwyd gan Robert Rees, Eos Morlais, a thyfodd yn anthem genedlaethol; canodd Madge Breese hi ar 11 Mawrth 1899, rhan o’r recordiad cyntaf yn Gymraeg; yn 1905, pan chwaraeodd Cymru dîm teithiol cyntaf Seland Newydd, arweiniodd Teddy Morgan y dyrfa i’w chanu mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; o 1975 fe’i canwyd ar ei phen ei hun mewn digwyddiadau chwaraeon Cymreig; fe’i defnyddir wrth agor y Senedd; mae’r geiriau ‘Pleidiol wyf i’m gwlad’ o’i chytgan ar ymyl darnau punt Cymreig ac ar Fathodyn Brenhinol Cymru 2008; rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw (Bro Goth agan Tasow), Llydaw (Bro Gozh ma Zadoù) a’r Wladfa ym Mhatagonia (Gwlad Newydd y Cymry).
Bu farw Evan James ar 30 Medi 1878 a’i gladdu yng nghapel y Bedyddwyr, Carmel, ym Mhontypridd. Bu farw James James yn Aberdâr ar 11 Ionawr 1902. Ar 23 Gorffennaf 1930 dadorchuddiwyd cofeb i’r tad a’r mab gan y cerflunydd Syr William Goscombe John ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd, lle saif heddiw, yn agos at yr afon a roddodd i’r gân ei henw cyntaf.FfynhonnellJames, Evan (Ieuan ap Iago; 1809 – 1878), author of the words of ‘Hen Wlad fy Nhadau’, and his son James, James (Iago ap Ieuan; 1833 – 1902) ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwehydd a masnachwr gwlân oedd Evan James a gadwai’r Ancient Druid Inn yn Argoed ym mhlwyf Bedwellte, Sir Fynwy, lle ganed ei fab James; symudodd y teulu yn fuan wedyn i Bontypridd, lle’r oedd gan Evan James ffatri wlân yn Mill Street; roedd gan y tad beth dawn i lunio penillion Cymraeg, ac argraffwyd rhai o’i gerddi yn Gardd Aberdar (1854) ac mewn mannau eraill; yn ôl Taliesin James, ŵyr Evan James, y mab James a gyfansoddodd yr alaw yn 1856 a’r tad a ysgrifennodd y geiriau; rhoddodd James James yr alaw, dan yr enw ‘Glanrhondda’, yn y casgliad o alawon heb eu cyhoeddi a anfonodd i eisteddfod genedlaethol Llangollen 1858 dan yr enw ‘Orpheus’; cynganeddodd y beirniad, John Owen (Owain Alaw), hi a’i chynnwys yn nhrydedd gyfrol ei Gems of Welsh Melody (1860); daeth yr alaw’n boblogaidd ar unwaith, a’i chanu yn eisteddfod genedlaethol Aberystwyth 1865 gan Kate Wynne ac yng Nghaer yn 1866 gan Llew Llwyfo; bu farw Evan James ar 30 Medi 1878 a’i gladdu yng nghapel y Bedyddwyr, Carmel, Pontypridd; cadwodd James James dafarnau ym Mhont Walnut Tree ac Aberpennar, a bu farw ar 11 Ionawr 1902 yn Aberdâr, lle mae wedi’i gladdu; dadorchuddiwyd cofeb i’r tad a’r mab gan Syr William Goscombe John ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd, ar 23 Gorffennaf 1930; yn y Llyfrgell Genedlaethol mae’r copi cynharaf o ‘Hen wlad fy nhadau’ yn llaw’r cyfansoddwr.
Ffynonellau a darllen pellach
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf