Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1809–1878

Evan James a James James

Gwehydd Pontypridd a’i fab y telynor a gyfansoddodd Hen Wlad Fy Nhadau yn Ionawr 1856, anthem genedlaethol Cymru.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1809–1878 (wedi’i gofnodi) Tad a mab yr anthem Y Gymru Ddiwydiannol Cerddoriaeth
★ Y cyntaf yn y byd Hen Wlad Fy Nhadau: yr anthem genedlaethol gyntaf i’w chanu cyn gêm chwaraeon, 1905
Cofeb Evan a James James, awduron Hen Wlad fy Nhadau, ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd
Cofeb Evan a James James, awduron Hen Wlad fy Nhadau, ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd · Llun: Wikimedia Commons · Varitek, CC BY-SA 3.0

Ysgrifennodd Evan James, Ieuan ap Iago, gwehydd a bardd o Bontypridd, eiriau Hen Wlad Fy Nhadau, a chyfansoddodd ei fab James James, Iago ap Ieuan, telynor, yr alaw. Fe’i lluniwyd ym mis Ionawr 1856 a’i galw’n Glan Rhondda, ar ôl yr afon a lifai heibio i’w cartref. O fewn hanner can mlynedd hi oedd anthem y genedl gyfan, yr anthem gyntaf yn y byd i’w chanu ar ddechrau gornest chwaraeon, ac erbyn hyn rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw, Llydaw a Phatagonia Gymreig.

Evan James1809–1878, gwehydd, masnachwr gwlân a bardd
James James1833–1902, telynor, ganed yn Argoed
YsgrifennwydPontypridd, Ionawr 1856
Canwyd gyntafFestri Capel Tabor, Maesteg, 1856, gan Elizabeth John
Yr anthem gyntaf mewn gornestCymru v Seland Newydd, Caerdydd, 1905
CofebParc Ynysangharad, Pontypridd, 1930

Gwehydd Mill Street#

Gwehydd a masnachwr gwlân oedd Evan James a gadwai’r Ancient Druid Inn yn Argoed ym mhlwyf Bedwellte, yng Ngwent, ac yno ganed ei fab James yn 1833. Yn fuan wedyn symudodd y teulu i Bontypridd, lle rhedai Evan ffatri wlân yn Mill Street, ar lan afon Rhondda. Roedd ganddo ddawn at farddoni yn Gymraeg, ac argraffwyd rhai o’i gerddi yn Gardd Aberdar yn 1854.

Glan Rhondda#

Ym mis Ionawr 1856 y lluniwyd yr anthem. Yn ôl Taliesin James, ŵyr Evan, y mab a gyfansoddodd yr alaw a’r tad a ysgrifennodd y geiriau. Telynor oedd James a ganai ar gyfer dawnsio, ac yn gyntaf roedd yr alaw’n gyflymach; fe’i harafwyd i’w chamau urddasol pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu. Mae’r copi ysgrifenedig cynharaf, yn llaw’r cyfansoddwr ei hun, yn un o drysorau’r Llyfrgell Genedlaethol.

Ei chanu gyntaf ym Maesteg#

Canwyd y gân gyntaf, fel Glan Rhondda, yn festri’r hen Gapel Tabor ym Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd. Cyn hir roedd yn ffefryn yn y cymoedd o gwmpas.

Llangollen a’r Gems of Welsh Melody#

Yn 1858 anfonodd James James yr alaw, dan yr enw Orpheus, mewn casgliad o alawon Cymreig i’r eisteddfod fawr yn Llangollen. Cynganeddodd y beirniad, John Owen, Owain Alaw, hi a’i rhoi yn ei Gems of Welsh Melody yn 1860, ac yno y cafodd yr enw Hen Wlad Fy Nhadau am y tro cyntaf. Gwerthodd y llyfr yn eithriadol, a lledodd y gân drwy Gymru. Canodd Kate Wynne hi yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1865, Llew Llwyfo yng Nghaer yn 1866, ac Eos Morlais ym Mangor yn 1874.

Yr anthem gyntaf mewn gornest#

Ar 11 Mawrth 1899 canodd Madge Breese hi i’r Gramophone Company, rhan o’r recordiad cyntaf erioed yn Gymraeg. Yn 1905, pan ddaeth tîm teithiol cyntaf Seland Newydd i Gaerdydd a pherfformio’u haka, arweiniodd asgellwr Cymru, Teddy Morgan, y dyrfa i ganu Hen Wlad Fy Nhadau yn ateb. Dyna’r tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon, ac enillodd Cymru’r gêm o un cais, a sgoriwyd gan Teddy Morgan ei hun.

Anthem cenedl#

O’r dydd hwnnw hi oedd anthem Cymru. Er 1975 fe’i cenir ar ei phen ei hun cyn gemau Cymru, fe’i cenir wrth agor y Senedd, ac mae geiriau ei chytgan, Pleidiol wyf i’m gwlad, yn rhedeg o gwmpas ymyl darnau punt Cymreig. Mae’r un alaw’n cario anthemau Cernyw, Llydaw a’r Wladfa ym Mhatagonia.

Cofio ym Mhontypridd#

Bu farw Evan James ar 30 Medi 1878 a’i gladdu yng nghapel y Bedyddwyr, Carmel, ym Mhontypridd. Bu farw James James yn Aberdâr ar 11 Ionawr 1902. Ar 23 Gorffennaf 1930 dadorchuddiwyd cofeb i’r tad a’r mab gan y cerflunydd Syr William Goscombe John ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd, lle saif heddiw, yn agos at yr afon a roddodd i’r gân ei henw cyntaf.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf