
Llwybr
Capel a chân
Llun: Tu mewn orielog y Tabernacl, Treforys, a elwir yn eglwys gadeiriol Anghydffurfiaeth Cymru · Matthew Jenkins, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Gelwir Cymru’n wlad y gân, a daeth llawer o’r gân honno o ffydd: emynau, cyfieithu’r Beibl, diwygiad a’r eisteddfod.
Mae’r llwybr hwn yn dilyn y geiriau a’r gerddoriaeth a gadwodd y Gymraeg yn fyw.
O Aberteifi i Gapel Tabor
Adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys ŵyl barddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, a gyhoeddwyd flwyddyn ymlaen llaw, gyda dwy gadair yn wobrau, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth: yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Arglwydd Rhys, a deyrnasodd yn Neheubarth 1155–1197; adeiladodd Gastell Aberteifi, y castell carreg cynharaf y gwyddys amdano a godwyd gan Gymro, a Charreg Cennen; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yn Aberteifi ŵyl farddoniaeth a cherdd, a gyhoeddwyd flwyddyn ymlaen llaw, a gyfrifir yn gyffredinol yn eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth; sefydlodd Abaty Talyllychau, tŷ Premonstratensaidd cyntaf Cymru, a Llanllŷr, tŷ i leianod Sistersaidd, ac roedd yn noddwr Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; mewn dwy siarter defnyddiodd y teitl princeps; mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Saith canrif yn ddiweddarach, ym mis Ionawr 1856, ysgrifennodd Evan James o Bontypridd eiriau Hen Wlad Fy Nhadau a’i fab James James yr alaw. Fe’i canwyd gyntaf yn festri Capel Tabor, Maesteg, gan Elizabeth John, ac arafwyd hi o ddawns i anthem wrth i dyrfaoedd mawr ei chanu.FfynhonnellHen Wlad Fy Nhadau ↗Wikipedia (Saesneg)Anthem genedlaethol Cymru; ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd yr alaw gan ei fab James James, y ddau o Bontypridd, ym mis Ionawr 1856; mae’r copi ysgrifenedig cynharaf ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol; fel ‘Glan Rhondda’ fe’i canwyd gyntaf yn festri’r hen Gapel Tabor, Maesteg, yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan Elizabeth John o Bontypridd, a daeth yn boblogaidd yn yr ardal yn fuan; telynor oedd James James, a bwriadwyd y gân i ddechrau ar gyfer amser dawns cyflymach, a’i harafu pan ddechreuodd tyrfaoedd mawr ei chanu; yn Eisteddfod Llangollen 1858 enillodd Thomas Llewelyn o Aberdâr wobr gyda chasgliad a’i cynhwysai, a rhoddodd Gems of Welsh Melody Owain Alaw (1860–64) yr enw Hen Wlad Fy Nhadau iddi a’i lledu drwy Gymru; yn Eisteddfod Bangor 1874 fe’i canwyd gan Robert Rees, Eos Morlais, a thyfodd yn anthem genedlaethol; canodd Madge Breese hi ar 11 Mawrth 1899, rhan o’r recordiad cyntaf yn Gymraeg; yn 1905, pan chwaraeodd Cymru dîm teithiol cyntaf Seland Newydd, arweiniodd Teddy Morgan y dyrfa i’w chanu mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu ar ddechrau gornest chwaraeon; o 1975 fe’i canwyd ar ei phen ei hun mewn digwyddiadau chwaraeon Cymreig; fe’i defnyddir wrth agor y Senedd; mae’r geiriau ‘Pleidiol wyf i’m gwlad’ o’i chytgan ar ymyl darnau punt Cymreig ac ar Fathodyn Brenhinol Cymru 2008; rhennir ei halaw gan anthemau Cernyw (Bro Goth agan Tasow), Llydaw (Bro Gozh ma Zadoù) a’r Wladfa ym Mhatagonia (Gwlad Newydd y Cymry). Cyfrifodd diwygiad 1904–05, dan arweiniad Evan Roberts, cyn-löwr ifanc, 100,000 o droëdigion yng Nghymru a lledaenodd i Ewrop, Gogledd America, India, Affrica ac America Ladin.Ffynhonnell1904–1905 Welsh revival ↗Wikipedia (Saesneg)Dan arweiniad Evan Roberts, cyn-löwr 26 oed a oedd yn paratoi at y weinidogaeth, dechreuodd ddiwedd 1904; mewn cyfarfod ym mis Chwefror 1904 roedd Florrie Evans wedi dweud “Rwy’n caru Iesu Grist â’m holl galon”; parhâi’r cyfarfodydd hyd oriau mân y bore; cyfrifwyd 100,000 o dröedigion yng Nghymru; ymledodd i’r Alban, Lloegr, Sgandinafia, Ewrop, Gogledd America, India, Affrica ac America Ladin, a bu’n ddylanwad arbennig ar y mudiad Pentecostaidd yng Nghaliffornia.
Arosfannau ar y llwybr
Yr eisteddfod gyntaf
Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.
Yr eisteddfod gyntafDafydd ap Gwilym
Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymWilliam Morgan
Cyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg yn 1588. Daeth ei ryddiaith yn safon i’r Gymraeg ysgrifenedig.
William MorganYr ysgolion cylchynol
Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.
Yr ysgolion cylchynolWilliam Williams Pantycelyn
Ysgrifennodd gannoedd o emynau, gan gynnwys ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’.
William Williams PantycelynIolo Morganwg
Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo MorganwgHen Wlad Fy Nhadau
Mae Evan a James James o Bontypridd yn cyfansoddi’r gân a ddaw’n anthem genedlaethol.
Hen Wlad Fy NhadauDiwygiad 1904
Mae Evan Roberts yn arwain diwygiad crefyddol sy’n llenwi capeli ledled Cymru ac yn lledu dramor.
Diwygiad 1904Capel Celyn
Pentref Cymraeg a foddwyd dan Lyn Celyn i gyflenwi Lerpwl. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ yn dal i gael ei baentio ar waliau ledled Cymru.
Capel Celyn
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









