Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Capel a chân

Llun: Tu mewn orielog y Tabernacl, Treforys, a elwir yn eglwys gadeiriol Anghydffurfiaeth Cymru · Matthew Jenkins, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gelwir Cymru’n wlad y gân, a daeth llawer o’r gân honno o ffydd: emynau, cyfieithu’r Beibl, diwygiad a’r eisteddfod.

Mae’r llwybr hwn yn dilyn y geiriau a’r gerddoriaeth a gadwodd y Gymraeg yn fyw.

O Aberteifi i Gapel Tabor

Adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys ŵyl barddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, a gyhoeddwyd flwyddyn ymlaen llaw, gyda dwy gadair yn wobrau, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth: yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd. Saith canrif yn ddiweddarach, ym mis Ionawr 1856, ysgrifennodd Evan James o Bontypridd eiriau Hen Wlad Fy Nhadau a’i fab James James yr alaw. Fe’i canwyd gyntaf yn festri Capel Tabor, Maesteg, gan Elizabeth John, ac arafwyd hi o ddawns i anthem wrth i dyrfaoedd mawr ei chanu. Cyfrifodd diwygiad 1904–05, dan arweiniad Evan Roberts, cyn-löwr ifanc, 100,000 o droëdigion yng Nghymru a lledaenodd i Ewrop, Gogledd America, India, Affrica ac America Ladin.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Taliesin

    Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.

    Taliesin
  2. Yr eisteddfod gyntaf

    Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.

    Yr eisteddfod gyntaf
  3. Dafydd ap Gwilym

    Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

    Dafydd ap Gwilym
  4. William Morgan

    Cyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg yn 1588. Daeth ei ryddiaith yn safon i’r Gymraeg ysgrifenedig.

    William Morgan
  5. Yr ysgolion cylchynol

    Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.

    Yr ysgolion cylchynol
  6. William Williams Pantycelyn

    Ysgrifennodd gannoedd o emynau, gan gynnwys ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’.

    William Williams Pantycelyn
  7. Iolo Morganwg

    Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.

    Iolo Morganwg
  8. Hen Wlad Fy Nhadau

    Mae Evan a James James o Bontypridd yn cyfansoddi’r gân a ddaw’n anthem genedlaethol.

    Hen Wlad Fy Nhadau
  9. Diwygiad 1904

    Mae Evan Roberts yn arwain diwygiad crefyddol sy’n llenwi capeli ledled Cymru ac yn lledu dramor.

    Diwygiad 1904
  10. Capel Celyn

    Pentref Cymraeg a foddwyd dan Lyn Celyn i gyflenwi Lerpwl. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ yn dal i gael ei baentio ar waliau ledled Cymru.

    Capel Celyn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf