Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1836–1904

Lewis Jones

Argraffydd o Gaernarfon a helpodd i sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia, adeiladu ei rheilffordd a rhoi ei enw i dref Trelew.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1836–1904 (wedi’i gofnodi) Sylfaenydd Trelew Y Gymru Ddiwydiannol Fforwyr ac anturiaethwyr
Lewis Jones
Lewis Jones · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Roedd Lewis Jones, argraffydd o Gaernarfon, yn un o brif sylfaenwyr y Wladfa, y wladfa Gymreig ym Mhatagonia. Aeth allan i weld y tir yn 1862, enwodd Borth Madryn, cadwodd y gwladfawyr ynghyd, rhoddodd iddynt eu papurau newydd eu hunain, safodd dros eu hawliau, ac adeiladodd y rheilffordd i fyny dyffryn Camwy. Enwyd y dref ym mhen y lein yn Drelew, tref Lewis, er anrhydedd iddo.

Ganed30 Ionawr 1837, Caernarfon
CrefftArgraffydd a golygydd
I Batagonia1862, gyda Love Jones-Parry
Papurau newyddEin Breiniad (1878); Y Drafod (1891)
Enwyd ar ei ôlTrelew, Chubut
Bu farw24 Tachwedd 1904; claddwyd ym Moriah, ger afon Camwy

Argraffydd o Gaernarfon#

Ganed Lewis Jones yng Nghaernarfon. Dysgodd grefft yr argraffydd a gweithiodd yng Nghaergybi, lle golygodd y cylchgrawn bywiog Y Punch Cymraeg gyda’i gyd-argraffydd Evan Jones. Yna symudodd i Lerpwl, lle priododd Ellen Griffith yn 1859.

Breuddwyd gwladfa Gymreig#

Yn Lerpwl daeth yn un o arweinwyr y mudiad i sefydlu gwladfa Gymreig dros y môr, lle gallai ymfudwyr fyw gyda’i gilydd a chadw’u hiaith a’u ffordd o fyw. Yn 1862 fe’i hanfonwyd gyda’r Capten Love Jones-Parry i weld a fyddai Patagonia’n addas.

Yn Buenos Aires cyfarfuant â gweinidog yr Ariannin, Guillermo Rawson. Wrth hwylio tua’r de yn y llong fach Candelaria, gyrrwyd hwy gan storm i fae, a enwasant yn Borth Madryn ar ôl ystad Jones-Parry yng Nghymru. Saif tref Puerto Madryn yno heddiw.

Croesawu’r Mimosa#

Aeth Lewis Jones ac Edwyn Cynrig Roberts allan o flaen y fintai gyntaf i baratoi’r ffordd, ac roeddent yno i groesawu’r ymfudwyr pan laniodd y Mimosa yn 1865.

Yn 1867, pan glywodd fod rhai o’r gwladfawyr yn bwriadu rhoi’r gorau iddi a gadael, brysiodd yn ôl i Gamwy. Â’i ddawn areithio brin perswadiodd hwy i aros, a pharhaodd y Wladfa.

Llais y Wladfa#

Daeth â’i wasg argraffu ei hun i’r Wladfa a dechrau dau bapur newydd Cymraeg, Ein Breiniad yn 1878 ac Y Drafod yn 1891. Mae’r Drafod yn dal i’w chyhoeddi. Am gyfnod bu’n rhaglaw’r diriogaeth, yr unig Gymro erioed a benodwyd i’r swydd honno gan lywodraeth yr Ariannin, ac fwy nag unwaith aeth i’r carchar am sefyll dros hawliau’r Cymry.

Y rheilffordd a Threlew#

Ef oedd y grym y tu ôl i reilffordd i fyny dyffryn Camwy o Borth Madryn, a gymeradwywyd gan Gyngres yr Ariannin yn 1884. Gyda’i ferch Eluned aeth i Brydain i godi’r arian, ac arweiniodd cyfarfod damweiniol ar drên i Fangor â’r peiriannydd Asahel P. Bell at ffurfio cwmni yn Lerpwl. Dechreuodd y gwaith yn 1886, gyda chymorth 465 yn rhagor o ymfudwyr Cymreig a ddaeth ar y Vesta.

Enwyd y dref a dyfodd ym mhen y lein yn Drelew er anrhydedd iddo. Tyfodd yn gyflym, ac yn 1888 daeth yn bencadlys Cwmni Masnachol Camwy.

Ei gofio#

Ysgrifennai hefyd: argraffwyd ei ddarlith i’r Cymmrodorion yn 1885, a daeth ei lyfr Y Wladfa Gymreig allan yn 1898. Arweiniodd y Wladfa’n ddewr am bymtheng mlynedd ar hugain. Bu farw Lewis Jones ar 24 Tachwedd 1904, y flwyddyn yr etholodd Trelew ei chyngor cyntaf, a’i gladdu ym mynwent Moriah ger afon Camwy, yn wynebu’r dref sy’n dwyn ei enw. Daeth ei ferch Eluned Morgan yn llenor Cymraeg gorau Patagonia.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf