Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1635–1688

Syr Harri Morgan

O Lanrhymni ger Caerdydd, capten enwocaf y Caribî, a gipiodd Panama yn 1671 ac a ddaeth yn llywodraethwr Jamaica.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1635–1688 (wedi’i gofnodi) Llyngesydd y Caribî Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Fforwyr ac anturiaethwyr
Harri Morgan, o lyfr a gyhoeddwyd yn 1681
Harri Morgan, o lyfr a gyhoeddwyd yn 1681 · Llun: Wikimedia Commons · From Exquemelin’s book of 1681, Parth cyhoeddus

Syr Harri Morgan o Lanrhymni oedd capten môr enwocaf y Caribî. Gyda chomisiwn y brenin i amddiffyn Jamaica rhag Sbaen, arweiniodd breifatîrs Port Royal mewn cyrchoedd beiddgar, croesodd y culdir i gipio Panama yn 1671, a chododd i fod yn farchog ac yn is-lywodraethwr Jamaica. Mae ei enw’n hysbys drwy’r byd o hyd.

GanedTua 1635, Llanrhymni neu Bencarn
Ei gomisiwnGan lywodraethwr Jamaica, 1667
Ei rengLlyngesydd y preifatîrs
Diwrnod mawrPanama, Ionawr 1671
Ei anrhydeddEi urddo’n farchog, Tachwedd 1674
Bu farw25 Awst 1688, Jamaica

Mab o Went#

Ganed Harri Morgan tua 1635 yn Llanrhymni neu Bencarn, rhwng Caerdydd a Chasnewydd, mewn bro sydd heddiw’n rhan o ddinas Caerdydd. Roedd yn perthyn i Forganiaid mawr Tredegar, a’u pennaeth a’i galwodd yn ddiweddarach yn ‘a relation and formerly a neer neighbour’. Yn ei henaint dywedodd iddo adael yr ysgol yn gynnar a’i fod yn llawer mwy cyfarwydd â’r bicell nag â’r llyfr.

I India’r Gorllewin#

Yn ŵr ifanc tua ugain oed hwyliodd am India’r Gorllewin, a chyn hir roedd yn Jamaica, a oedd newydd ei hennill gan Loegr. Drwy ei wroldeb ei hun, fel y dywedwyd yn 1670, cododd i’r hyn a ddaeth. Yn y 1660au cynnar hwyliodd gyda Syr Christopher Myngs, ac erbyn 1665 roedd wedi ymsefydlu’n ddigon da i briodi ei gyfnither, merch Edward Morgan o Lanrhymni, dirprwy-lywodraethwr Jamaica.

Amddiffynnwr Jamaica#

Gorweddai Jamaica yng nghanol India’r Gorllewin Sbaenaidd, a’i phobl yn byw mewn ofn ymosodiad. Yn ôl rhai haneswyr bu Morgan yn gyfrifol am filisia Port Royal a chodwyd rhan o Fort Charles dan ei arweiniad. Yn 1667, gyda sïon am ymosodiad Sbaenaidd, rhoddodd y Llywodraethwr Thomas Modyford gomisiwn iddo i gasglu’r preifatîrs Seisnig a dal carcharorion o Sbaen, gyda rheng llyngesydd. Arweiniodd ei wŷr yn erbyn Puerto del Príncipe yng Nghiwba a Porto Bello ar y Culdir, ac ym Maracaibo torrodd allan heibio i lynges Sbaenaidd a oedd wedi ei gornelu.

Yr ymdaith ar Banama#

Daeth ei gamp fwyaf yn 1671. Gyda thua 36 o longau a bron i ddwy fil o wŷr cipiodd gaer Chagres, aeth i fyny’r afon mewn canŵod, a chroesi gweddill y culdir drwy’r jyngl ar droed. Ar 28 Ionawr 1671 trechodd fyddin Sbaenaidd lawer mwy o flaen dinas Panama, ar lan y Môr Tawel.

Syr Harri#

I dawelu Sbaen dygodd llywodraeth y brenin ef i Lundain yn 1672, ond ni chyhuddwyd ef o ddim, a chymerodd y Brenin Siarl II ef i’w ffafr. Ym mis Tachwedd 1674 fe’i hurddwyd yn farchog a’i anfon yn ôl i Jamaica yn is-lywodraethwr. Eisteddodd ar Gynulliad Jamaica, bu’n llywodraethwr yr ynys dros dro deirgwaith, ac enillodd achos enllib yn erbyn cyhoeddwyr Saesneg llyfr amdano.

Cofio’i gartref#

Enwodd ei ystadau yn Jamaica yn Lanrumney a Pen-carn, ar ôl lleoedd ei febyd, ac yn ei ewyllys cofiodd am ei chwaer Catherine Lloyd a’i ‘ever honourable cousin’ Thomas Morgan o Dredegar. Bu farw Syr Harri ar 25 Awst 1688 a’i gladdu yn Port Royal; yn naeargryn mawr 1692 llyncodd y môr y fynwent honno.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf