Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1575–1634

Syr Thomas Button

Morwr o Sain Lythan ym Mro Morgannwg a arweiniodd fordaith 1612 a fforiodd orllewin Bae Hudson, yn chwilio am y Fynedfa Ogledd-orllewinol.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1575–1634 (wedi’i gofnodi) Fforiwr Bae Hudson Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Fforwyr ac anturiaethwyr
★ Y cyntaf yn y byd Arweiniodd yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd glan orllewinol Bae Hudson, 1612
Syr Thomas Button
Syr Thomas Button · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Hwyliodd Syr Thomas Button o Sain Leitan ym Mro Morgannwg ar draws Bae Hudson yn 1612 a fforio’i lan orllewinol, ymhlith yr Ewropeaid cyntaf erioed i gyrraedd yr hyn sydd heddiw’n Manitoba. Gaeafodd wrth geg yr afon a enwodd yn Nelson, mapiodd yr arfordir, ac enwodd y tir yn New Wales, ac am weddill ei oes gwasanaethodd fel Llyngesydd llongau’r Brenin ar arfordir Iwerddon.

GanedTua 1575, Bro Morgannwg
Ei dadMiles Button, siryf Morgannwg
Ei longauResolution a Discovery, 1612
EnwoddNew Wales ac afon Nelson
Ei swyddLlyngesydd llongau’r Brenin yn Iwerddon
Bu farwEbrill 1634

Teulu Button o Worleton#

Ganed Thomas tua 1575, pedwerydd mab Miles Button, siryf Morgannwg dair gwaith, a Margaret, merch Edward Lewis o’r Fan. Daliai’r teulu Worleton ym mhlwyf Sain Leitan, ger y tŷ a elwir heddiw’n Dyffryn, ym Mro Morgannwg. Aeth i’r môr yn ŵr ifanc, tua 1589.

Teulu a chyfeillion#

Tua 1595 priododd ferch Syr Walter Rice o Ddinefwr. Drwyddi daeth yn nai i forwr mawr Morgannwg, Syr Robert Mansel, a’i helpodd ar hyd ei oes. Gwnaethant eu cartref yng Nghaerdydd a bu iddynt saith o blant.

Chwilio am Hudson#

Roedd y fforiwr Henry Hudson wedi hwylio i’r bae mawr sy’n dwyn ei enw ac nid oedd wedi dod adref. Yn Ebrill 1612 rhoddwyd i Button ddwy o longau’r llynges, y Resolution a’r Discovery, i ganfod beth a ddigwyddodd i Hudson ac i chwilio am fordaith ogledd-orllewinol i Asia.

New Wales#

Hwyliodd Button yn syth ar draws Bae Hudson i’w lan orllewinol. Gaeafodd wrth geg afon a enwodd yn Nelson, ar ôl meistr ei long, a fu farw yno, yn y lle a elwir heddiw’n Port Nelson. Mapiodd yr arfordir ac enwodd y wlad yn New Wales. Roedd ei ddynion ymhlith yr Ewropeaid cyntaf i fforio’r hyn sydd heddiw’n Manitoba.

I’r gogledd at Ynys Mansel#

Yng ngwanwyn 1613 chwiliodd tua’r gogledd hyd 65 gradd i’r gogledd, gan golli’r Resolution i’r iâ. Darganfu ac enwodd Ynys Mansel ar ôl ei ewythr, a daeth adref ym Medi 1613. Tynnwyd mapiau cyntaf y tiroedd o amgylch Bae Hudson o’i fordaith ef a mordaith Hudson, a defnyddiodd y rhai a ddaeth ar eu hôl ei dirnodau a’i nodiadau gofalus. Pan gyrhaeddodd Luke Foxe Port Nelson yn 1631 canfu’r groes a gododd Button yno.

Llyngesydd glannau Iwerddon#

Ar ei ddychweliad fe’i hurddwyd yn farchog, a’i wneud yn Llyngesydd llongau’r Brenin ar arfordir Iwerddon. Daliodd y swydd honno weddill ei yrfa hir ar y môr.

Ei deulu a’i goffa#

Bu farw Syr Thomas ym mis Ebrill 1634. Priododd ei ferched i deuluoedd mawr Sir Benfro: priododd Elizabeth John Poyer a phriododd Ann Rowland Laugharne. Ar fap Canada mae afon Nelson ac Ynys Mansel yn dal i ddwyn yr enwau a roddodd iddynt.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf