Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1576–1641

William Wroth

Rheithor Llanfaches yng Ngwent, pregethwr mor annwyl nes i dyrfaoedd ddod o bell ac agos i’w glywed, a sefydlodd yn 1639 yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1576–1641 (wedi’i gofnodi) Sylfaenydd y capel cyntaf yng Nghymru Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Saint a ffydd
★ Y Cymro cyntaf Sefydlodd yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru, Llanfaches 1639
Capel y Tabernacl, Llanfaches, cartref yr eglwys a sefydlodd Wroth yn 1639
Capel y Tabernacl, Llanfaches, cartref yr eglwys a sefydlodd Wroth yn 1639 · Llun: Wikimedia Commons · Richard Waller, CC BY-SA 4.0

Roedd William Wroth, rheithor Llanfaches yng Ngwent, yn bregethwr mor annwyl nes y deuai torfeydd o bell ac agos i’w glywed. Ym mis Tachwedd 1639 casglodd ei bobl yn eglwys Annibynnol gyntaf Cymru, dechrau Anghydffurfiaeth Cymru, a galwai’r rhai a’i hadwaenai ef yn apostol a Llanfaches yn Antiochia Cymru.

Ganed1576, ger y Fenni
Ei golegChrist Church a Choleg Iesu, Rhydychen
Ei blwyfLlanfaches, Sir Fynwy
Diwrnod mawrTachwedd 1639, yr eglwys Annibynnol gyntaf
Ei lysenwApostol Cymru
Bu farwYn gynnar yn 1641

O’r Fenni i Rydychen#

Ganed William yn 1576 a’i fagu yn y Fenni, o deulu Wroth y fro honno. Astudiodd yn Rhydychen, gan gymryd ei BA yn Christ Church yn 1596 a’i MA yng Ngholeg Iesu yn 1605. Gwasanaethodd deulu Syr Edward Lewis o’r Fan, a addawodd iddo blwyf Llanfaches, rhwng Casnewydd a Chas-gwent, a daeth yn rheithor yno yn 1617.

Taflu’r feiolin#

Yn berson ifanc carai Wroth lawenydd a cherddoriaeth. Yna, tua 1625, gofynnodd plwyfolyn a enillodd achos cyfraith yn Llundain am wledd ar ei ddychweliad, gyda Wroth i ganu’r gerddoriaeth, ond bu farw’r gŵr ar y ffordd adref. Yng nghanol braw’r cwmni, taflodd Wroth ei feiolin o’r neilltu, syrthiodd ar ei liniau a gweddïo. O’r dydd hwnnw roedd yn ddyn newydd, yn bregethwr tanbaid.

Pregethwr Llanfaches#

Denai ei bregethu plaen, cynnes bobl o’r holl siroedd cyfagos, nes bod eglwys Llanfaches yn rhy fach iddynt a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent. Croesai’n aml i Fryste i bregethu hefyd. Ar ôl John Parry ef oedd arweinydd Piwritanaidd cyntaf Cymru, ac ysbrydolodd y Walter Cradock ifanc.

Dim chwarae pêl ar y Sul#

Pan ailgyhoeddodd y Brenin Siarl I y Datganiad Chwaraeon yn 1633, yn caniatáu chwaraeon ar y Sul, gwrthododd Wroth ei ddarllen. Yn hytrach gosododd rigwm o’i eiddo’i hun yn y fynwent, ac yn 1635 fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn.

Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All.

William Wroth, ym mynwent Llanfaches

Eglwys 1639#

Ym mis Tachwedd 1639 daeth y pregethwr Piwritanaidd Henry Jessey i lawr o Lundain, a gyda’i gilydd ffurfiasant ddilynwyr Wroth yn eglwys ar ei phen ei hun “yn ôl ffordd Lloegr Newydd”, wedi’u clymu ynghyd gan gyfamod. Hon oedd yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, a nododd y cyfarfod yn Llanfaches wir ddechrau Anghydffurfiaeth Cymru, y tyfai capeli Cymru ohoni ymhen amser.

Apostol Cymru#

Am ei fywyd dilychwin a’i bregethu efengylaidd syml, galwai gwŷr ei oes ei hun ef yn apostol, ac edrychent ar Lanfaches fel Antiochia, mam-eglwys mudiad newydd. Yn ei ewyllys gadawodd dair erw o dir i dlodion y plwyf am byth. Ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i ryfel ddod i’r wlad, a chafodd ef: bu farw yn gynnar yn 1641, cyn i’r Rhyfel Cartref ddechrau, a’i gladdu yn Llanfaches. Saif capel y Tabernacl yno heddiw.

Ar y llinell amser

  1. Y capel cyntaf yn Llanfaches

    Mae William Wroth yn casglu’r gynulleidfa Anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru, yn Sir Fynwy. Un dydd bydd capeli’n llunio’r wlad gyfan.

    Y capel cyntaf yn Llanfaches

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf