Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1625–1697

John ap John

Y gŵr o Rosllannerchrugog a gerddodd i’r gogledd i gyfarfod â George Fox yn 1653, a ddaeth yn Grynwr cyntaf Cymru, ac a dreuliodd ei oes yn pregethu’r Goleuni Mewnol yn Gymraeg.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1625–1697 (wedi’i gofnodi) Y Crynwr Cymreig cyntaf Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Saint a ffydd
★ Y Cymro cyntaf Y Crynwr Cymreig cyntaf, 1653
Tŷ cwrdd y Crynwyr yn Abertawe; John ap John oedd pregethwr cyntaf y Crynwyr yn ne Cymru
Tŷ cwrdd y Crynwyr yn Abertawe; John ap John oedd pregethwr cyntaf y Crynwyr yn ne Cymru · Llun: Wikimedia Commons · ceridwen, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

John ap John: John, mab John

John ap John

  • John ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • John enw ei dad

John ap John o Riwabon, a elwid yn Siôn ap Siôn, oedd y Crynwr cyntaf yng Nghymru ac apostol y Cyfeillion ymhlith y Cymry. Am fwy na deugain mlynedd teithiodd hyd a lled Cymru yn pregethu’r goleuni mewnol, dioddefodd garchar dros ei ffydd, adeiladodd y cyfarfodydd a gadwodd Grynwyr Cymru ynghyd, a daeth yn dad y Rhandir Cymreig ym Mhennsylvania.

GanedTua 1625, Pen-y-cefn, Rhiwabon
Ei enw arallSiôn ap Siôn
Ei athro cyntafMorgan Llwyd o Wrecsam
Diwrnod mawrGorffennaf 1653, cyfarfod â George Fox
Ei alwApostol y Crynwyr yng Nghymru
Bu farw16 Tachwedd 1697

Piwritan o Wrecsam#

Ganed John tua 1625 ym Mhen-y-cefn, yn nhrefgordd Coed Cristionydd ym mhlwyf Rhiwabon. Mae’n debyg iddo gael ysgol yn Wrecsam, lle cyffrôdd pregethu Walter Cradock gymaint, ac yn nyddiau’r Werinlywodraeth ymunodd ag eglwys gynull Morgan Llwyd yn Wrecsam. Ymddengys i Lwyd ei anfon i Fiwmares yn y 1640au i bregethu i filwyr y garsiwn yno.

Y daith at George Fox#

Daeth sôn i Wrecsam am bregethwr newydd yng ngogledd Lloegr, George Fox, a’i Gymdeithas y Cyfeillion. Ar 21 Gorffennaf 1653 anfonodd Morgan Llwyd John a gŵr arall i Swarthmoor yn Swydd Gaerhirfryn i gyfarfod â Fox a dod ag adroddiad yn ôl. Enillodd neges Fox am y goleuni mewnol John am ei oes, a daeth adref yn Grynwr cyntaf Cymru.

Apostol y Cyfeillion#

Sefydlodd gyfarfod cyntaf y Crynwyr yng Nghymru yn ei gartref ei hun ym Mhen-y-cefn, a dechrau pregethu ar unwaith yn Wrecsam ac ar hyd y Gororau i’r de i Sir Fynwy a Morgannwg, lle taflwyd ef i garchar fwy nag unwaith. Yn 1657 teithiodd gyda Fox ei hun drwy Gymru, drwy Gaerfyrddin, Aberystwyth, Machynlleth, Dolgellau a Chaernarfon, gan droi geiriau Fox i’r Gymraeg. Fesul tipyn casglodd Gyfeillion ym Morgannwg, Penfro, Trefaldwyn, Meirionnydd, Dinbych a’r Fflint, yn eu plith Richard Davies o Gloddiau Cochion a Lloydiaid Dolobran.

Adeiladu’r cyfarfodydd#

O 1667 rhoddodd drefn a nerth i Gyfeillion Cymru, gan sefydlu cyfarfodydd misol a chwarterol ac, yn 1682, gyfarfod blynyddol i Gymru, a’u cariodd drwy gyfnodau caled o erledigaeth. Yn 1683 cyhoeddodd lyfr Cymraeg, Tystiolaeth o Gariad ac Ewyllys Da, ac yn 1693 cynhaliwyd y cyfarfod blynyddol yn ei gartref ei hun.

Y Rhandir Cymreig#

Yn 1681 prynodd John ap John a Thomas Wynne, llawfeddyg y Crynwyr o Gaerwys, 5,000 erw ym Mhennsylvania i roi cartref newydd i Gyfeillion o Gymru a oedd yn barod i groesi’r cefnfor, ac aeth cannoedd. Am hynny fe’i gelwir yn dad y Rhandir Cymreig ym Mhennsylvania.

Ffyddlon hyd y diwedd#

Yn 1663 priododd Catherine, gweddw Dafydd ab Edward o Blas Efa, Trefor, a helpodd yr ystâd i dalu am ei genhadaeth. Wedi ei marw yn 1695 aeth i fyw gyda’i ferch Phoebe a’i gŵr John Mellor yn Swydd Stafford, ac yno bu farw ar 16 Tachwedd 1697, yn ffyddlon hyd y diwedd. Rhoddodd y dramodydd John Gwilym Jones ran iddo yn ei ddrama am Morgan Llwyd, Hanes Rhyw Gymro.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf