Carreg fedd Henry Vaughan yn Llansantffraed · Llun: Wikimedia Commons · Derek Harper, CC BY-SA 2.0
2 munud o ddarllen
Galwai Henry Vaughan o ddyffryn Wysg, bardd a meddyg, ei hun yn falch yn Silurist, ar ôl hen bobl ei wlad a safodd yn erbyn Rhufain. Gwnaeth ei lyfr Silex Scintillans, sy’n llawn goleuni, plentyndod a thragwyddoldeb, ef yn un o feirdd crefyddol gorau ei oes, ac yn ei gariad at natur ac at blentyndod rhagflaenodd Wordsworth o fwy na chanrif.FfynonellauHenry Vaughan ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd metaffisegol Cymreig, awdur a chyfieithydd yn Saesneg, a meddyg (1621 – 23 Ebrill 1695); ymddangosodd ei farddoniaeth grefyddol yn Silex Scintillans yn 1650, gydag ail ran yn 1655; ganed yn Newton ar Wysg ym mhlwyf Llansantffraed, Brycheiniog, plentyn hynaf Thomas Vaughan o Dre-tŵr a Denise Jenkin; gefell i’r athronydd Thomas Vaughan; roedd ei daid William yn berchen Llys Tre-tŵr; rhannai dras â theulu Herbert drwy ferch i’r marchog Cymreig enwog Dafydd Gam, a syrthiodd yn Agincourt; dysgwyd yr efeilliaid gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg, ac ysgrifennodd y ddau deyrngedau iddo; cymerodd yr enw ‘Silurist’ er anrhydedd i’r Silwriaid, pobl de Cymru cyn y Rhufeiniaid a wrthwynebodd y Rhufeiniaid yn gryf, ac mae’r enw’n dangos ei gariad at fynyddoedd Cymru ei gartref a dyffryn Wysg; ystyr Olor Iscanus yw Alarch Wysg; arweiniodd darllen George Herbert ef i roi’r gorau i ‘idle verse’, a galwodd ei hun y lleiaf o ‘pious converts’ niferus Herbert; tua 1650 cymerodd yn arwyddair ‘Moriendo, revixi’, drwy farw caf fywyd newydd; llyfr gweddïau ar gyfer oriau’r dydd yw The Mount of Olives (1652); bu’n feddyg am weddill ei oes.Vaughan, Henry (1621 – 1695), poet ↗Herbert Gladstone Wright, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAelod o deulu Vaughan Llys Tre-tŵr; ganed 1621 yn Nhrenewydd (Newton), Brycheiniog, a’i ddysgu gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg; ymddengys iddo fynd i Rydychen yn 1638 yn aelod o Goleg Iesu, a thua dwy flynedd wedyn anfonodd ei dad ef i Lundain i astudio’r gyfraith; oherwydd y Rhyfel Cartref galwyd ef adref a bu am gyfnod yn ysgrifennydd i’r barnwr Syr Marmaduke Lloyd; mae lle i gredu iddo wedyn ymladd dros y brenin; roedd adref erbyn 1647; tua 1650 trodd at fywyd crefyddol dan ddylanwad George Herbert, a dyfnhawyd hynny gan farw ei frawd William a’i salwch ei hun; yn frenhinwr selog, cafodd gysur yng ngolygfeydd dyffryn Wysg; trodd at weithiau defosiynol a dechrau gweithio’n feddyg; priododd yn gyntaf Catherine Wise ac yna ei chwaer Elizabeth; bu farw 23 Ebrill 1695 a’i gladdu yn Llansantffraed; ei brif weithiau yw Poems (1646), Silex Scintillans (1650), Olor Iscanus (1651), The Mount of Olives (1652), Flores Solitudinis (1654) a Thalia Rediviva (1678); argraffodd Gwasg Gregynog ei Poems yn 1924; roedd Vaughan yn ddwyieithog, ac mae olion dylanwad Cymraeg yn ei farddoniaeth, sydd hefyd yn dangos ei gariad at ddyffryn tawel ei febyd; yn ei hoffter o gymundeb unig â natur a’i atgofion am blentyndod rhagflaenodd Wordsworth; ysgrifennai ei efaill Thomas farddoniaeth yn Lladin ac yn Gymraeg, cyfrifai ei hun yn Gymro a dywedai mai’r Gymraeg oedd ei famiaith.
Ganed Henry yn 1621 yn Nhrenewydd ar lan Wysg, ym mhlwyf Llansantffraed ym Mrycheiniog, yr hynaf o efeilliaid. Roedd ei daid yn berchen Llys Tre-tŵr, a thrwy ferch i’r marchog enwog Dafydd Gam, a syrthiodd yn Agincourt, rhannai dras â’r Herbertiaid. Dysgwyd Henry a’i efaill Thomas gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg, ac ysgrifennodd y ddau deyrngedau i’w hen athro.FfynonellauHenry Vaughan ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd metaffisegol Cymreig, awdur a chyfieithydd yn Saesneg, a meddyg (1621 – 23 Ebrill 1695); ymddangosodd ei farddoniaeth grefyddol yn Silex Scintillans yn 1650, gydag ail ran yn 1655; ganed yn Newton ar Wysg ym mhlwyf Llansantffraed, Brycheiniog, plentyn hynaf Thomas Vaughan o Dre-tŵr a Denise Jenkin; gefell i’r athronydd Thomas Vaughan; roedd ei daid William yn berchen Llys Tre-tŵr; rhannai dras â theulu Herbert drwy ferch i’r marchog Cymreig enwog Dafydd Gam, a syrthiodd yn Agincourt; dysgwyd yr efeilliaid gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg, ac ysgrifennodd y ddau deyrngedau iddo; cymerodd yr enw ‘Silurist’ er anrhydedd i’r Silwriaid, pobl de Cymru cyn y Rhufeiniaid a wrthwynebodd y Rhufeiniaid yn gryf, ac mae’r enw’n dangos ei gariad at fynyddoedd Cymru ei gartref a dyffryn Wysg; ystyr Olor Iscanus yw Alarch Wysg; arweiniodd darllen George Herbert ef i roi’r gorau i ‘idle verse’, a galwodd ei hun y lleiaf o ‘pious converts’ niferus Herbert; tua 1650 cymerodd yn arwyddair ‘Moriendo, revixi’, drwy farw caf fywyd newydd; llyfr gweddïau ar gyfer oriau’r dydd yw The Mount of Olives (1652); bu’n feddyg am weddill ei oes.Vaughan, Henry (1621 – 1695), poet ↗Herbert Gladstone Wright, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAelod o deulu Vaughan Llys Tre-tŵr; ganed 1621 yn Nhrenewydd (Newton), Brycheiniog, a’i ddysgu gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg; ymddengys iddo fynd i Rydychen yn 1638 yn aelod o Goleg Iesu, a thua dwy flynedd wedyn anfonodd ei dad ef i Lundain i astudio’r gyfraith; oherwydd y Rhyfel Cartref galwyd ef adref a bu am gyfnod yn ysgrifennydd i’r barnwr Syr Marmaduke Lloyd; mae lle i gredu iddo wedyn ymladd dros y brenin; roedd adref erbyn 1647; tua 1650 trodd at fywyd crefyddol dan ddylanwad George Herbert, a dyfnhawyd hynny gan farw ei frawd William a’i salwch ei hun; yn frenhinwr selog, cafodd gysur yng ngolygfeydd dyffryn Wysg; trodd at weithiau defosiynol a dechrau gweithio’n feddyg; priododd yn gyntaf Catherine Wise ac yna ei chwaer Elizabeth; bu farw 23 Ebrill 1695 a’i gladdu yn Llansantffraed; ei brif weithiau yw Poems (1646), Silex Scintillans (1650), Olor Iscanus (1651), The Mount of Olives (1652), Flores Solitudinis (1654) a Thalia Rediviva (1678); argraffodd Gwasg Gregynog ei Poems yn 1924; roedd Vaughan yn ddwyieithog, ac mae olion dylanwad Cymraeg yn ei farddoniaeth, sydd hefyd yn dangos ei gariad at ddyffryn tawel ei febyd; yn ei hoffter o gymundeb unig â natur a’i atgofion am blentyndod rhagflaenodd Wordsworth; ysgrifennai ei efaill Thomas farddoniaeth yn Lladin ac yn Gymraeg, cyfrifai ei hun yn Gymro a dywedai mai’r Gymraeg oedd ei famiaith.Henry Vaughan ↗Wicipedia CymraegBardd metaffisegol o Gymru yn yr iaith Saesneg (17 Ebrill 1621 – 23 Ebrill 1695); ganed ef a’i efaill, yr athronydd Thomas Vaughan, yn Nhrenewydd, Sgethrog, Sir Frycheiniog; roedd ei daid yn berchennog Llys Tre-tŵr; bu’n fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, ac yn astudio’r gyfraith yn Llundain cyn cael ei alw adref ar ddechrau’r Rhyfeloedd Cartref; tua 1650 cafodd dröedigaeth grefyddol dan ddylanwad George Herbert, a dechrau gweithio’n feddyg; bu farw yn 1695 a’i gladdu yn Llansantffraed; ymwelodd y bardd Seisnig Siegfried Sassoon â’i fedd ac ysgrifennu’r soned ‘At the Grave of Henry Vaughan’ ym mis Awst 1924.
Roedd Vaughan yn ddwyieithog, ac mae olion dylanwad Cymraeg yn ei farddoniaeth. Dywedodd ei efaill Thomas, a ganai yn Lladin ac yn Gymraeg, nad Saesneg oedd yr iaith y ganed hwy iddi. Aeth Henry i Goleg Iesu, Rhydychen, tua 1638 ac yna i Lundain i astudio’r gyfraith, nes i’r Rhyfel Cartref ei alw adref, lle bu am gyfnod yn ysgrifennydd i’r barnwr Syr Marmaduke Lloyd.FfynonellauVaughan, Henry (1621 – 1695), poet ↗Herbert Gladstone Wright, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAelod o deulu Vaughan Llys Tre-tŵr; ganed 1621 yn Nhrenewydd (Newton), Brycheiniog, a’i ddysgu gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg; ymddengys iddo fynd i Rydychen yn 1638 yn aelod o Goleg Iesu, a thua dwy flynedd wedyn anfonodd ei dad ef i Lundain i astudio’r gyfraith; oherwydd y Rhyfel Cartref galwyd ef adref a bu am gyfnod yn ysgrifennydd i’r barnwr Syr Marmaduke Lloyd; mae lle i gredu iddo wedyn ymladd dros y brenin; roedd adref erbyn 1647; tua 1650 trodd at fywyd crefyddol dan ddylanwad George Herbert, a dyfnhawyd hynny gan farw ei frawd William a’i salwch ei hun; yn frenhinwr selog, cafodd gysur yng ngolygfeydd dyffryn Wysg; trodd at weithiau defosiynol a dechrau gweithio’n feddyg; priododd yn gyntaf Catherine Wise ac yna ei chwaer Elizabeth; bu farw 23 Ebrill 1695 a’i gladdu yn Llansantffraed; ei brif weithiau yw Poems (1646), Silex Scintillans (1650), Olor Iscanus (1651), The Mount of Olives (1652), Flores Solitudinis (1654) a Thalia Rediviva (1678); argraffodd Gwasg Gregynog ei Poems yn 1924; roedd Vaughan yn ddwyieithog, ac mae olion dylanwad Cymraeg yn ei farddoniaeth, sydd hefyd yn dangos ei gariad at ddyffryn tawel ei febyd; yn ei hoffter o gymundeb unig â natur a’i atgofion am blentyndod rhagflaenodd Wordsworth; ysgrifennai ei efaill Thomas farddoniaeth yn Lladin ac yn Gymraeg, cyfrifai ei hun yn Gymro a dywedai mai’r Gymraeg oedd ei famiaith.Henry Vaughan ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Henry Vaughan (1621–1695) yn Newton ar Wysg ym mhlwyf Llansantffraed, Brycheiniog, gefell i’r athronydd Thomas Vaughan; galwodd ei hun yn “Silurist” ar ôl y Silwriaid, hen bobl de-ddwyrain Cymru, o gariad at y mynyddoedd a dyffryn Wysg; meddyg; daeth rhan gyntaf Silex Scintillans allan yn 1650 a’r ail yn 1655; mae ei gerdd The World yn dechrau “I saw Eternity the other night”; arweiniodd cerddi George Herbert ef i roi’r gorau i “idle verse”; ysgrifennodd Thomas nad oedd Saesneg yn iaith y ganed yr awdur iddi; bu farw ar 23 Ebrill 1695 ac mae’n gorwedd ym mynwent Llansantffraed.Henry Vaughan ↗Wicipedia CymraegBardd metaffisegol o Gymru yn yr iaith Saesneg (17 Ebrill 1621 – 23 Ebrill 1695); ganed ef a’i efaill, yr athronydd Thomas Vaughan, yn Nhrenewydd, Sgethrog, Sir Frycheiniog; roedd ei daid yn berchennog Llys Tre-tŵr; bu’n fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, ac yn astudio’r gyfraith yn Llundain cyn cael ei alw adref ar ddechrau’r Rhyfeloedd Cartref; tua 1650 cafodd dröedigaeth grefyddol dan ddylanwad George Herbert, a dechrau gweithio’n feddyg; bu farw yn 1695 a’i gladdu yn Llansantffraed; ymwelodd y bardd Seisnig Siegfried Sassoon â’i fedd ac ysgrifennu’r soned ‘At the Grave of Henry Vaughan’ ym mis Awst 1924.
Cymerodd yr enw Silurist er anrhydedd i’r Silwriaid, pobl de-ddwyrain Cymru a ymladdodd mor galed yn erbyn y Rhufeiniaid. Mae’r enw’n dangos ei gariad at fynyddoedd ei gartref a dyffryn Wysg, a galwodd un llyfr o’i gerddi yn Olor Iscanus, Alarch Wysg.FfynonellauHenry Vaughan ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd metaffisegol Cymreig, awdur a chyfieithydd yn Saesneg, a meddyg (1621 – 23 Ebrill 1695); ymddangosodd ei farddoniaeth grefyddol yn Silex Scintillans yn 1650, gydag ail ran yn 1655; ganed yn Newton ar Wysg ym mhlwyf Llansantffraed, Brycheiniog, plentyn hynaf Thomas Vaughan o Dre-tŵr a Denise Jenkin; gefell i’r athronydd Thomas Vaughan; roedd ei daid William yn berchen Llys Tre-tŵr; rhannai dras â theulu Herbert drwy ferch i’r marchog Cymreig enwog Dafydd Gam, a syrthiodd yn Agincourt; dysgwyd yr efeilliaid gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg, ac ysgrifennodd y ddau deyrngedau iddo; cymerodd yr enw ‘Silurist’ er anrhydedd i’r Silwriaid, pobl de Cymru cyn y Rhufeiniaid a wrthwynebodd y Rhufeiniaid yn gryf, ac mae’r enw’n dangos ei gariad at fynyddoedd Cymru ei gartref a dyffryn Wysg; ystyr Olor Iscanus yw Alarch Wysg; arweiniodd darllen George Herbert ef i roi’r gorau i ‘idle verse’, a galwodd ei hun y lleiaf o ‘pious converts’ niferus Herbert; tua 1650 cymerodd yn arwyddair ‘Moriendo, revixi’, drwy farw caf fywyd newydd; llyfr gweddïau ar gyfer oriau’r dydd yw The Mount of Olives (1652); bu’n feddyg am weddill ei oes.Henry Vaughan ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Henry Vaughan (1621–1695) yn Newton ar Wysg ym mhlwyf Llansantffraed, Brycheiniog, gefell i’r athronydd Thomas Vaughan; galwodd ei hun yn “Silurist” ar ôl y Silwriaid, hen bobl de-ddwyrain Cymru, o gariad at y mynyddoedd a dyffryn Wysg; meddyg; daeth rhan gyntaf Silex Scintillans allan yn 1650 a’r ail yn 1655; mae ei gerdd The World yn dechrau “I saw Eternity the other night”; arweiniodd cerddi George Herbert ef i roi’r gorau i “idle verse”; ysgrifennodd Thomas nad oedd Saesneg yn iaith y ganed yr awdur iddi; bu farw ar 23 Ebrill 1695 ac mae’n gorwedd ym mynwent Llansantffraed.
Tua 1650, wedi salwch hir a marw ei frawd William, rhoddodd Vaughan ei fywyd a’i ysgrifbin i Dduw. Arweiniodd darllen cerddi George Herbert ef i roi heibio’r hyn a alwai’n ganu ofer, a galwodd ei hun y lleiaf o’r llu a drowyd gan Herbert. Daeth ‘Moriendo, revixi’, drwy farw caf fywyd newydd, yn arwyddair iddo. Daeth Silex Scintillans allan yn 1650, gydag ail ran yn 1655.FfynonellauHenry Vaughan ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd metaffisegol Cymreig, awdur a chyfieithydd yn Saesneg, a meddyg (1621 – 23 Ebrill 1695); ymddangosodd ei farddoniaeth grefyddol yn Silex Scintillans yn 1650, gydag ail ran yn 1655; ganed yn Newton ar Wysg ym mhlwyf Llansantffraed, Brycheiniog, plentyn hynaf Thomas Vaughan o Dre-tŵr a Denise Jenkin; gefell i’r athronydd Thomas Vaughan; roedd ei daid William yn berchen Llys Tre-tŵr; rhannai dras â theulu Herbert drwy ferch i’r marchog Cymreig enwog Dafydd Gam, a syrthiodd yn Agincourt; dysgwyd yr efeilliaid gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg, ac ysgrifennodd y ddau deyrngedau iddo; cymerodd yr enw ‘Silurist’ er anrhydedd i’r Silwriaid, pobl de Cymru cyn y Rhufeiniaid a wrthwynebodd y Rhufeiniaid yn gryf, ac mae’r enw’n dangos ei gariad at fynyddoedd Cymru ei gartref a dyffryn Wysg; ystyr Olor Iscanus yw Alarch Wysg; arweiniodd darllen George Herbert ef i roi’r gorau i ‘idle verse’, a galwodd ei hun y lleiaf o ‘pious converts’ niferus Herbert; tua 1650 cymerodd yn arwyddair ‘Moriendo, revixi’, drwy farw caf fywyd newydd; llyfr gweddïau ar gyfer oriau’r dydd yw The Mount of Olives (1652); bu’n feddyg am weddill ei oes.Vaughan, Henry (1621 – 1695), poet ↗Herbert Gladstone Wright, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAelod o deulu Vaughan Llys Tre-tŵr; ganed 1621 yn Nhrenewydd (Newton), Brycheiniog, a’i ddysgu gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg; ymddengys iddo fynd i Rydychen yn 1638 yn aelod o Goleg Iesu, a thua dwy flynedd wedyn anfonodd ei dad ef i Lundain i astudio’r gyfraith; oherwydd y Rhyfel Cartref galwyd ef adref a bu am gyfnod yn ysgrifennydd i’r barnwr Syr Marmaduke Lloyd; mae lle i gredu iddo wedyn ymladd dros y brenin; roedd adref erbyn 1647; tua 1650 trodd at fywyd crefyddol dan ddylanwad George Herbert, a dyfnhawyd hynny gan farw ei frawd William a’i salwch ei hun; yn frenhinwr selog, cafodd gysur yng ngolygfeydd dyffryn Wysg; trodd at weithiau defosiynol a dechrau gweithio’n feddyg; priododd yn gyntaf Catherine Wise ac yna ei chwaer Elizabeth; bu farw 23 Ebrill 1695 a’i gladdu yn Llansantffraed; ei brif weithiau yw Poems (1646), Silex Scintillans (1650), Olor Iscanus (1651), The Mount of Olives (1652), Flores Solitudinis (1654) a Thalia Rediviva (1678); argraffodd Gwasg Gregynog ei Poems yn 1924; roedd Vaughan yn ddwyieithog, ac mae olion dylanwad Cymraeg yn ei farddoniaeth, sydd hefyd yn dangos ei gariad at ddyffryn tawel ei febyd; yn ei hoffter o gymundeb unig â natur a’i atgofion am blentyndod rhagflaenodd Wordsworth; ysgrifennai ei efaill Thomas farddoniaeth yn Lladin ac yn Gymraeg, cyfrifai ei hun yn Gymro a dywedai mai’r Gymraeg oedd ei famiaith.
I saw Eternity the other night, / Like a great ring of pure and endless light.
Treuliodd Vaughan weddill ei oes hir yn feddyg yn ei fro, gan gael cysur yn harddwch tawel dyffryn Wysg. Priododd Catherine Wise ac, wedi ei marw, ei chwaer Elizabeth. Bu farw ar 23 Ebrill 1695 ac mae’n gorwedd ym mynwent Llansantffraed. Ym mis Awst 1924 daeth y bardd Siegfried Sassoon at ei fedd ac ysgrifennu soned, At the Grave of Henry Vaughan.FfynonellauVaughan, Henry (1621 – 1695), poet ↗Herbert Gladstone Wright, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAelod o deulu Vaughan Llys Tre-tŵr; ganed 1621 yn Nhrenewydd (Newton), Brycheiniog, a’i ddysgu gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg; ymddengys iddo fynd i Rydychen yn 1638 yn aelod o Goleg Iesu, a thua dwy flynedd wedyn anfonodd ei dad ef i Lundain i astudio’r gyfraith; oherwydd y Rhyfel Cartref galwyd ef adref a bu am gyfnod yn ysgrifennydd i’r barnwr Syr Marmaduke Lloyd; mae lle i gredu iddo wedyn ymladd dros y brenin; roedd adref erbyn 1647; tua 1650 trodd at fywyd crefyddol dan ddylanwad George Herbert, a dyfnhawyd hynny gan farw ei frawd William a’i salwch ei hun; yn frenhinwr selog, cafodd gysur yng ngolygfeydd dyffryn Wysg; trodd at weithiau defosiynol a dechrau gweithio’n feddyg; priododd yn gyntaf Catherine Wise ac yna ei chwaer Elizabeth; bu farw 23 Ebrill 1695 a’i gladdu yn Llansantffraed; ei brif weithiau yw Poems (1646), Silex Scintillans (1650), Olor Iscanus (1651), The Mount of Olives (1652), Flores Solitudinis (1654) a Thalia Rediviva (1678); argraffodd Gwasg Gregynog ei Poems yn 1924; roedd Vaughan yn ddwyieithog, ac mae olion dylanwad Cymraeg yn ei farddoniaeth, sydd hefyd yn dangos ei gariad at ddyffryn tawel ei febyd; yn ei hoffter o gymundeb unig â natur a’i atgofion am blentyndod rhagflaenodd Wordsworth; ysgrifennai ei efaill Thomas farddoniaeth yn Lladin ac yn Gymraeg, cyfrifai ei hun yn Gymro a dywedai mai’r Gymraeg oedd ei famiaith.Henry Vaughan ↗Wicipedia CymraegBardd metaffisegol o Gymru yn yr iaith Saesneg (17 Ebrill 1621 – 23 Ebrill 1695); ganed ef a’i efaill, yr athronydd Thomas Vaughan, yn Nhrenewydd, Sgethrog, Sir Frycheiniog; roedd ei daid yn berchennog Llys Tre-tŵr; bu’n fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, ac yn astudio’r gyfraith yn Llundain cyn cael ei alw adref ar ddechrau’r Rhyfeloedd Cartref; tua 1650 cafodd dröedigaeth grefyddol dan ddylanwad George Herbert, a dechrau gweithio’n feddyg; bu farw yn 1695 a’i gladdu yn Llansantffraed; ymwelodd y bardd Seisnig Siegfried Sassoon â’i fedd ac ysgrifennu’r soned ‘At the Grave of Henry Vaughan’ ym mis Awst 1924.Henry Vaughan ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Henry Vaughan (1621–1695) yn Newton ar Wysg ym mhlwyf Llansantffraed, Brycheiniog, gefell i’r athronydd Thomas Vaughan; galwodd ei hun yn “Silurist” ar ôl y Silwriaid, hen bobl de-ddwyrain Cymru, o gariad at y mynyddoedd a dyffryn Wysg; meddyg; daeth rhan gyntaf Silex Scintillans allan yn 1650 a’r ail yn 1655; mae ei gerdd The World yn dechrau “I saw Eternity the other night”; arweiniodd cerddi George Herbert ef i roi’r gorau i “idle verse”; ysgrifennodd Thomas nad oedd Saesneg yn iaith y ganed yr awdur iddi; bu farw ar 23 Ebrill 1695 ac mae’n gorwedd ym mynwent Llansantffraed.
Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.