

Erthygl
Cymru a’r byd mawr
Siaredir Cymraeg yn yr Ariannin, sefydlwyd dinas yn Wcráin gan ŵr o Ferthyr, a denodd dociau Caerdydd bobl o hanner cant o wledydd. Nid yw hanes Cymru’n gorffen wrth ei ffiniau.
Llun: Y Gaiman, yn y Wladfa ym Mhatagonia, tua 1911 · Unknown photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Gwlad fach yw Cymru, ond anaml yr arhosodd ei phobl yn eu hunfan, ac anaml y gadawodd y byd lonydd iddi. Mae’r stori’n rhedeg i’r ddau gyfeiriad.
Cymru newydd ym Mhatagonia#
Ar 28 Gorffennaf 1865 camodd tua 150 o ymfudwyr o Gymru oddi ar y llong de Mimosa ar draeth moel ym Mhatagonia, yn ne’r Ariannin. Roedd eu harweinydd, Michael D. Jones, am gael man lle gallai’r Cymry gadw eu hiaith a’u capeli heb droi’n Saeson nac yn Americanwyr. Bu’r blynyddoedd cynnar yn enbyd, a goroesodd y wladfa’n rhannol drwy gymorth pobl y Tehuelche. Ond daliodd y Wladfa ei thir. Cynhaliai ei llysoedd a’i hysgolion ei hun yn Gymraeg, a rhoddodd y bleidlais i fenywod mewn etholiadau lleol ddegawdau cyn Prydain. Siaredir Cymraeg yn Nyffryn Camwy hyd heddiw, ag acen Archentaidd.
Ar draws yr Iwerydd#
Aeth llawer mwy i’r Unol Daleithiau. Prynodd Crynwyr o Gymru ddarn o dir y tu allan i Philadelphia yn y 1680au, a dyna pam mae gan ei maestrefi enwau fel Bryn Mawr a Bala Cynwyd. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg recriwtiwyd gweithwyr haearn a glo medrus yn syth o’r cymoedd i Pennsylvania ac Ohio. Erbyn 1890 roedd tua 100,000 o bobl a aned yng Nghymru yn America, a dywedid bod mwy o siaradwyr Cymraeg yn Scranton nag mewn llawer tref yng Nghymru.
Haearn ar y paith#
Yn 1870 hwyliodd John Hughes, peiriannydd o Ferthyr Tudful, i Ymerodraeth Rwsia gyda thua chant o weithwyr haearn a glowyr o Gymru. Tyfodd y gwaith a gododd yn ddinas a enwyd ar ei ôl, Hughesovka neu Yuzovka. Heddiw Donetsk yw hi, yn Wcráin. Teithiodd cenhadon o Gymru ymhell hefyd: ym Mryniau Khasia yng ngogledd-ddwyrain India, Thomas Jones a roddodd yr iaith Khasi ar bapur am y tro cyntaf yn y 1840au, gan ddefnyddio arferion sillafu’r Gymraeg sy’n dal ynddi hyd heddiw.
Y byd yn dod i Gymru#
Daeth y llif y ffordd arall hefyd. Ymgartrefodd teuluoedd o Iwerddon a oedd yn ffoi rhag y newyn yng Nghaerdydd, Casnewydd ac Abertawe yn y 1840au. Agorodd Eidalwyr o ddyffryn Bardi gaffis ym mron pob tref lofaol. Ac o gwmpas dociau Caerdydd tyfodd Butetown, neu Tiger Bay, lle’r ymgartrefodd morwyr o Somalia, Yemen, y Caribî, Gorllewin Affrica, Norwy a Tsieina a phriodi menywod lleol. Erbyn y 1940au roedd pobl o ryw hanner cant o wledydd yn byw yno, un o’r cymunedau amlddiwylliannol hynaf ym Mhrydain. Dysgodd Betty Campbell, a fagwyd yn Butetown ac a ddaeth yn bennaeth ysgol Du cyntaf Cymru, ei hanes i’w disgyblion ymhell cyn iddo gyrraedd unrhyw werslyfr.
Mae hanes Cymru sy’n hepgor y teithiau hyn yn colli ei hanner.
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 12 munMordaith y Tywysog Madog i America, a’r Indiaid Cymreig
Yn ôl traddodiad Cymru, yn 1170 hwyliodd mab i’r Brenin Owain Gwynedd tua’r gorllewin o’r Rhos a chanfod gwlad newydd, dair canrif cyn Columbus. Chwe chan mlynedd yn ddiweddarach aeth gŵr ifanc o’r Waunfawr i fyny afon Missouri i chwilio am ei bobl, yr Indiaid Cymreig.
Erthygl · 5 munCymru oedd y cyntaf
Y locomotif stêm cyntaf, y rheilffordd deithwyr gyntaf, yr hafalnod, y symbol am pi a’r neges radio gyntaf dros y môr. Gwlad fach â rhestr hir.
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Yr oes · 1914 – 1997Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Rhyfel, dirwasgiad, y Gwasanaeth Iechyd, cymoedd a foddwyd a’r frwydr dros yr iaith.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf