
Erthygl
Cymru oedd y cyntaf
Y locomotif stêm cyntaf, y rheilffordd deithwyr gyntaf, yr hafalnod, y symbol am pi a’r neges radio gyntaf dros y môr. Gwlad fach â rhestr hir.
Llun: Rhes adfeiliedig ffwrneisi chwyth Gwaith Haearn Cyfarthfa, Merthyr Tudful · Perceval, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
I wlad o dair miliwn o bobl, mae gan Gymru nifer rhyfeddol o bethau a wnaed yma gyntaf. Dyma rai y dylai pob Cymro a Chymraes eu gwybod.
Ar gledrau#
Ar 21 Chwefror 1804, yng ngwaith haearn Penydarren ym Merthyr Tudful, tynnodd injan Richard Trevithick ddeg tunnell o haearn a saith deg o ddynion bron i ddeng milltir ar hyd y dramffordd i Abercynon. Dyna’r tro cyntaf yn y byd i locomotif stêm dynnu llwyth ar gledrau, chwarter canrif cyn Rocket Stephenson. Mewn cwm yng Nghymru y dechreuodd oes y rheilffyrdd.
Dair blynedd yn ddiweddarach, ar 25 Mawrth 1807, dechreuodd y gwasanaeth rheilffordd cyntaf yn y byd i gludo teithwyr am dâl redeg ar hyd glan Bae Abertawe, o Abertawe i’r Mwmbwls.
Mewn rhifau#
Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod a roddodd yr hafalnod i’r byd. Yn The Whetstone of Witte yn 1557 tynnodd ddwy linell gyfochrog, ‘am na all dau beth fod yn fwy cyfartal’. Ef hefyd a ddaeth â’r arwyddion plws a minws i’r Saesneg.
William Jones, mab fferm o Lanfihangel Tre’r Beirdd ym Môn, oedd y cyntaf i ddefnyddio’r llythyren Roeg π am gymhareb cylchedd cylch i’w ddiamedr, yn 1706. Mae pob plentyn ysgol ar y ddaear bellach yn defnyddio symbol Cymro.
Mewn gwyddoniaeth#
Adeiladodd Syr William Grove o Abertawe y gell danwydd gyntaf yn 1842, y dechnoleg y tu ôl i gerbydau hydrogen heddiw. Gweithiodd Alfred Russel Wallace, a aned yn Llanbadog ger Brynbuga yn 1823, ddamcaniaeth esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i chyhoeddi ar y cyd â Darwin. Tynnodd Isaac Roberts o Ddinbych y ffotograff cyntaf i ddangos ffurf droellog galaeth Andromeda, yn 1888.
Ar 13 Mai 1897 anfonodd Guglielmo Marconi, gyda chymorth George Kemp, peiriannydd Swyddfa’r Post yng Nghaerdydd, y neges ddi-wifr gyntaf erioed i groesi môr agored, o Drwyn Larnog ger Penarth i Ynys Echni. Y neges oedd ‘Are you ready?’
Yn yr ugeinfed ganrif arweiniodd Edward ‘Taffy’ Bowen o Abertawe’r gwaith o wneud y radar cyntaf y gellid ei gario mewn awyren, a dyfeisiodd Donald Davies o Dreorci switsio pecynnau, y dull y mae pob data’n croesi’r rhyngrwyd drwyddo. Yn 1974 gwnaeth Tom Parry Jones o Fôn yr anadliedydd electronig cyntaf.
Mewn masnach a diwydiant#
Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg Merthyr oedd prifddinas haearn y byd, ac Abertawe, ‘Copperopolis’, a fwyndoddai’r rhan fwyaf o gopr y byd. Toodd llechi Gwynedd ddinasoedd pedwar cyfandir, a daeth Caerdydd yn borthladd glo mwyaf y ddaear; dywedir mai yn ei Chyfnewidfa Lo yr arwyddwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Dechreuodd Pryce Pryce-Jones o’r Drenewydd fusnes archebu drwy’r post cyntaf y byd yn 1861, gan anfon gwlanen Gymreig drwy’r post a’r rheilffordd at gwsmeriaid a gynhwysai’r Frenhines Fictoria a Florence Nightingale. Yn Llanelli y dyfeisiwyd yr olwyn sbâr yn 1904. Spillers Records yng Nghaerdydd, a sefydlwyd yn 1894, yw’r siop recordiau hynaf yn y byd.
Yn y ffordd yr ydym yn byw#
Fil o flynyddoedd yn ôl rhoddodd cyfraith Hywel Dda hawliau i fenywod ar eiddo ac iawndal na chafwyd eu tebyg yng ngweddill Ewrop am ganrifoedd. Sefydlodd Robert Owen o’r Drenewydd y mudiad cydweithredol ac agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain. Creodd Aneurin Bevan o Dredegar y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948, ar batrwm y gymdeithas cymorth meddygol yr oedd glowyr a gweithwyr dur ei dref ei hun wedi’i chodi drostynt eu hunain.
Yng Nghaerdydd yn 1905, cyn i Gymru chwarae Seland Newydd, atebodd y dorf yr haka drwy ganu Hen Wlad Fy Nhadau. Dyna’r tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu cyn gêm chwaraeon ryngwladol. Cymru a enillodd.
Nid yw’r pethau cyntaf wedi peidio. Yn 2008 daeth Cymru’n Genedl Masnach Deg gyntaf y byd, ac yn 2015 y wlad gyntaf i roi llesiant cenedlaethau’r dyfodol mewn cyfraith.
★ Pob un o’r pethau a wnaeth Cymru gyntaf, a’r bobl y tu ôl iddynt →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Erthygl · 5 munCymru a’r byd mawr
Siaredir Cymraeg yn yr Ariannin, sefydlwyd dinas yn Wcráin gan ŵr o Ferthyr, a denodd dociau Caerdydd bobl o hanner cant o wledydd. Nid yw hanes Cymru’n gorffen wrth ei ffiniau.
Erthygl · 6 munGlo: tanwydd ymerodraeth, a’i bris
Yn 1913 roedd cymoedd y de’n gyrru llyngesau a rheilffyrdd ledled y byd. Ganrif yn ddiweddarach roedd y pwll dwfn olaf wedi cau. Dyma’r hyn a adeiladodd glo, a’r hyn a gostiodd.
Yr oes · 1800 – 1914Y Gymru Ddiwydiannol
Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf