Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Llancarfan

Mynachlog Cadog Sant ym Mro Morgannwg, a oedd yn enwog am ei dysg. Mae ei heglwys yn cuddio rhai o’r paentiadau wal canoloesol gorau yng Nghymru.

Llun: Ffenestr liw o Sant Cadog (Saint Cado) yn eglwys Saint-Pierre-Quiberon, Llydaw · FredSeiller, CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
6th century 51.430° N, 3.358° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Llancarfan: yr eglwys ar nant Carfan

Llancarfan

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • carfan nant Carfan

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Llancarfan, ym Mro Morgannwg, yw’r lle y sefydlodd Cadog Sant ei fynachlog yn y chweched ganrif. Daeth yn un o ganolfannau dysg mawr y Gymru gynnar, ac mae ei heglwys yn dal i gadw paentiadau wal canoloesol prin a ddaeth i’r golwg eto yn ein hoes ni.

SefydlwydGan Gadog, 6ed ganrif
Hen enwNant Carfan, nant y carw efallai
Paentiadau walCafwyd 2008, datgelwyd erbyn 2013

Mynachlog Cadog

Roedd Cadog yn fab i Wynllyw a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog. Sefydlodd ei glas yma, ar safle’r eglwys heddiw, a thyfodd yn ysgol fawr. Daeth Cainnech o Aghaboe o Iwerddon i astudio yma, a phriodolir i Gadog lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban.

Llyfrau a llenorion

Yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yn Llancarfan. Yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Cadog Sant ychydig cyn 1086, ac ysgrifennodd Caradog o Lancarfan, a oedd yn ei flodau tua 1135, fucheddau sawl sant.

Drwy’r canrifoedd

Anrheithiodd y Llychlynwyr y clas yn 988, ond parhaodd. Pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant yng Nghaerloyw. Cedwir carreg ag arysgrif Ladin o’r unfed ganrif ar ddeg neu ddechrau’r ddeuddegfed yn yr eglwys.

Plwyf Iolo

Ganwyd Iolo Morganwg, bardd a hynafiaethydd, ym Mhennon yn y plwyf hwn, ac ysbrydolodd gorffennol disglair mynachlog Cadog ei ysgrifeniadau ei hun am y sant a’i ysgol.

Y paentiadau dan y gwyngalch

Yn gynnar yn 2008 cafwyd paentiadau wal canoloesol yn eglwys Cadog dan haenau o wyngalch, yn eu plith Sain Siôr, un o dri llun yn unig ohono yn eglwysi Cymru. Gorffennwyd y gwaith i’w datgelu yn 2013.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf