

Oes y Seintiau
Llancarfan
Mynachlog Cadog Sant ym Mro Morgannwg, a oedd yn enwog am ei dysg. Mae ei heglwys yn cuddio rhai o’r paentiadau wal canoloesol gorau yng Nghymru.
Llun: Ffenestr liw o Sant Cadog (Saint Cado) yn eglwys Saint-Pierre-Quiberon, Llydaw · FredSeiller, CC0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llancarfan: yr eglwys ar nant Carfan
Llancarfan
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- carfan nant Carfan
Llancarfan, ym Mro Morgannwg, yw’r lle y sefydlodd Cadog Sant ei fynachlog yn y chweched ganrif. Daeth yn un o ganolfannau dysg mawr y Gymru gynnar, ac mae ei heglwys yn dal i gadw paentiadau wal canoloesol prin a ddaeth i’r golwg eto yn ein hoes ni.FfynonellauLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.Llancarfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref, cymuned a phlwyf ym Mro Morgannwg, rhwng y Bont-faen a’r Barri; ganwyd Iolo Morganwg, hynafiaethydd a llenor, ym Mhennon yn y plwyf; ymddengys mai’r hen enw oedd Nant Carfan, a chyn hynny efallai Nant Carw-fan, o carw, fel nentydd eraill a enwyd ar ôl anifeiliaid cyflym; roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei chlas, ar safle’r eglwys heddiw, a sefydlwyd gan Gadog Sant yn y 6ed ganrif; yn yr eglwys mae carreg ag arysgrif Ladin o’r 11eg ganrif neu ddechrau’r 12fed; yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yma; yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Cadog Sant, ac ymddengys iddi fod yn ganolfan ddysg bwysig yn yr Oesoedd Canol cynnar; yr enwocaf o’i llenorion oedd Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur sawl buchedd sant; cofnoda’r Annales Cambriae i fôr-ladron Llychlynnaidd anrheithio’r clas yn 988; pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant, Caerloyw; ysbrydolodd ei gorffennol disglair ysgrifeniadau Iolo Morganwg am Gadog Sant a’i fynachlog.Cadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.
| Sefydlwyd | Gan Gadog, 6ed ganrifFfynonellauLlancarfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref, cymuned a phlwyf ym Mro Morgannwg, rhwng y Bont-faen a’r Barri; ganwyd Iolo Morganwg, hynafiaethydd a llenor, ym Mhennon yn y plwyf; ymddengys mai’r hen enw oedd Nant Carfan, a chyn hynny efallai Nant Carw-fan, o carw, fel nentydd eraill a enwyd ar ôl anifeiliaid cyflym; roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei chlas, ar safle’r eglwys heddiw, a sefydlwyd gan Gadog Sant yn y 6ed ganrif; yn yr eglwys mae carreg ag arysgrif Ladin o’r 11eg ganrif neu ddechrau’r 12fed; yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yma; yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Cadog Sant, ac ymddengys iddi fod yn ganolfan ddysg bwysig yn yr Oesoedd Canol cynnar; yr enwocaf o’i llenorion oedd Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur sawl buchedd sant; cofnoda’r Annales Cambriae i fôr-ladron Llychlynnaidd anrheithio’r clas yn 988; pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant, Caerloyw; ysbrydolodd ei gorffennol disglair ysgrifeniadau Iolo Morganwg am Gadog Sant a’i fynachlog.Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw. |
|---|---|
| Hen enw | Nant Carfan, nant y carw efallaiFfynhonnellLlancarfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref, cymuned a phlwyf ym Mro Morgannwg, rhwng y Bont-faen a’r Barri; ganwyd Iolo Morganwg, hynafiaethydd a llenor, ym Mhennon yn y plwyf; ymddengys mai’r hen enw oedd Nant Carfan, a chyn hynny efallai Nant Carw-fan, o carw, fel nentydd eraill a enwyd ar ôl anifeiliaid cyflym; roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei chlas, ar safle’r eglwys heddiw, a sefydlwyd gan Gadog Sant yn y 6ed ganrif; yn yr eglwys mae carreg ag arysgrif Ladin o’r 11eg ganrif neu ddechrau’r 12fed; yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yma; yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Cadog Sant, ac ymddengys iddi fod yn ganolfan ddysg bwysig yn yr Oesoedd Canol cynnar; yr enwocaf o’i llenorion oedd Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur sawl buchedd sant; cofnoda’r Annales Cambriae i fôr-ladron Llychlynnaidd anrheithio’r clas yn 988; pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant, Caerloyw; ysbrydolodd ei gorffennol disglair ysgrifeniadau Iolo Morganwg am Gadog Sant a’i fynachlog. |
| Paentiadau wal | Cafwyd 2008, datgelwyd erbyn 2013FfynhonnellLlancarfan ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei dysg; paentiadau wal canoloesol a gafwyd dan wyngalch yn 2008, gan gynnwys un o ddim ond tri llun o San Siôr yn eglwysi Cymru, wedi’u datgelu erbyn 2013. |
Mynachlog Cadog
Roedd Cadog yn fab i Wynllyw a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog. Sefydlodd ei glas yma, ar safle’r eglwys heddiw, a thyfodd yn ysgol fawr. Daeth Cainnech o Aghaboe o Iwerddon i astudio yma, a phriodolir i Gadog lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban.FfynonellauCadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.Llancarfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref, cymuned a phlwyf ym Mro Morgannwg, rhwng y Bont-faen a’r Barri; ganwyd Iolo Morganwg, hynafiaethydd a llenor, ym Mhennon yn y plwyf; ymddengys mai’r hen enw oedd Nant Carfan, a chyn hynny efallai Nant Carw-fan, o carw, fel nentydd eraill a enwyd ar ôl anifeiliaid cyflym; roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei chlas, ar safle’r eglwys heddiw, a sefydlwyd gan Gadog Sant yn y 6ed ganrif; yn yr eglwys mae carreg ag arysgrif Ladin o’r 11eg ganrif neu ddechrau’r 12fed; yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yma; yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Cadog Sant, ac ymddengys iddi fod yn ganolfan ddysg bwysig yn yr Oesoedd Canol cynnar; yr enwocaf o’i llenorion oedd Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur sawl buchedd sant; cofnoda’r Annales Cambriae i fôr-ladron Llychlynnaidd anrheithio’r clas yn 988; pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant, Caerloyw; ysbrydolodd ei gorffennol disglair ysgrifeniadau Iolo Morganwg am Gadog Sant a’i fynachlog.
Llyfrau a llenorion
Yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yn Llancarfan. Yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Cadog Sant ychydig cyn 1086, ac ysgrifennodd Caradog o Lancarfan, a oedd yn ei flodau tua 1135, fucheddau sawl sant.FfynonellauLlancarfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref, cymuned a phlwyf ym Mro Morgannwg, rhwng y Bont-faen a’r Barri; ganwyd Iolo Morganwg, hynafiaethydd a llenor, ym Mhennon yn y plwyf; ymddengys mai’r hen enw oedd Nant Carfan, a chyn hynny efallai Nant Carw-fan, o carw, fel nentydd eraill a enwyd ar ôl anifeiliaid cyflym; roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei chlas, ar safle’r eglwys heddiw, a sefydlwyd gan Gadog Sant yn y 6ed ganrif; yn yr eglwys mae carreg ag arysgrif Ladin o’r 11eg ganrif neu ddechrau’r 12fed; yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yma; yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Cadog Sant, ac ymddengys iddi fod yn ganolfan ddysg bwysig yn yr Oesoedd Canol cynnar; yr enwocaf o’i llenorion oedd Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur sawl buchedd sant; cofnoda’r Annales Cambriae i fôr-ladron Llychlynnaidd anrheithio’r clas yn 988; pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant, Caerloyw; ysbrydolodd ei gorffennol disglair ysgrifeniadau Iolo Morganwg am Gadog Sant a’i fynachlog.Cadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.
Drwy’r canrifoedd
Anrheithiodd y Llychlynwyr y clas yn 988, ond parhaodd. Pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant yng Nghaerloyw. Cedwir carreg ag arysgrif Ladin o’r unfed ganrif ar ddeg neu ddechrau’r ddeuddegfed yn yr eglwys.FfynonellauLlancarfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref, cymuned a phlwyf ym Mro Morgannwg, rhwng y Bont-faen a’r Barri; ganwyd Iolo Morganwg, hynafiaethydd a llenor, ym Mhennon yn y plwyf; ymddengys mai’r hen enw oedd Nant Carfan, a chyn hynny efallai Nant Carw-fan, o carw, fel nentydd eraill a enwyd ar ôl anifeiliaid cyflym; roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei chlas, ar safle’r eglwys heddiw, a sefydlwyd gan Gadog Sant yn y 6ed ganrif; yn yr eglwys mae carreg ag arysgrif Ladin o’r 11eg ganrif neu ddechrau’r 12fed; yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yma; yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Cadog Sant, ac ymddengys iddi fod yn ganolfan ddysg bwysig yn yr Oesoedd Canol cynnar; yr enwocaf o’i llenorion oedd Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur sawl buchedd sant; cofnoda’r Annales Cambriae i fôr-ladron Llychlynnaidd anrheithio’r clas yn 988; pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant, Caerloyw; ysbrydolodd ei gorffennol disglair ysgrifeniadau Iolo Morganwg am Gadog Sant a’i fynachlog.Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.
Plwyf Iolo
Ganwyd Iolo Morganwg, bardd a hynafiaethydd, ym Mhennon yn y plwyf hwn, ac ysbrydolodd gorffennol disglair mynachlog Cadog ei ysgrifeniadau ei hun am y sant a’i ysgol.FfynhonnellLlancarfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref, cymuned a phlwyf ym Mro Morgannwg, rhwng y Bont-faen a’r Barri; ganwyd Iolo Morganwg, hynafiaethydd a llenor, ym Mhennon yn y plwyf; ymddengys mai’r hen enw oedd Nant Carfan, a chyn hynny efallai Nant Carw-fan, o carw, fel nentydd eraill a enwyd ar ôl anifeiliaid cyflym; roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei chlas, ar safle’r eglwys heddiw, a sefydlwyd gan Gadog Sant yn y 6ed ganrif; yn yr eglwys mae carreg ag arysgrif Ladin o’r 11eg ganrif neu ddechrau’r 12fed; yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yma; yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Cadog Sant, ac ymddengys iddi fod yn ganolfan ddysg bwysig yn yr Oesoedd Canol cynnar; yr enwocaf o’i llenorion oedd Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur sawl buchedd sant; cofnoda’r Annales Cambriae i fôr-ladron Llychlynnaidd anrheithio’r clas yn 988; pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant, Caerloyw; ysbrydolodd ei gorffennol disglair ysgrifeniadau Iolo Morganwg am Gadog Sant a’i fynachlog.
Y paentiadau dan y gwyngalch
Yn gynnar yn 2008 cafwyd paentiadau wal canoloesol yn eglwys Cadog dan haenau o wyngalch, yn eu plith Sain Siôr, un o dri llun yn unig ohono yn eglwysi Cymru. Gorffennwyd y gwaith i’w datgelu yn 2013.FfynonellauLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.Llancarfan ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei dysg; paentiadau wal canoloesol a gafwyd dan wyngalch yn 2008, gan gynnwys un o ddim ond tri llun o San Siôr yn eglwysi Cymru, wedi’u datgelu erbyn 2013.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 24 munLlydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain
Ddwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.
Erthygl · 20 munYr awduron a gofnododd Gymru gynnar
O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


