Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 500

Sant Gwenole

Ganwyd yn Llydaw i Fracan a Gwen, Brythoniaid a groesodd o Ddumnonia. Sefydlodd abaty Landevenneg, tŷ dysg mawr Llydaw, ac fe’i hanrhydeddir yng Nghernyw a Chymru hefyd.

Llun: Adfeilion abaty Landevenneg, a sefydlwyd gan Gwenole · Rolf Krahl, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 500 (cronicl cynnar:Wrdisten, Buchedd Gwenole, tua 880) Sylfaenydd Landevenneg, mab i Frython Oes y Seintiau Saint a ffydd
Gwenole, cerflun a gerfiwyd yn 1522 i’w abaty yn Landevenneg
Gwenole, cerflun a gerfiwyd yn 1522 i’w abaty yn Landevenneg · Llun: Wikimedia Commons · Moreau.henri, CC BY-SA 3.0

Gwenole, Winwaloe yn Saesneg a Guénolé yn Ffrangeg, oedd sylfaenydd ac abad cyntaf Landévennec, yr abaty mawr ar yr aber i’r de o Brest, ac un o saint anwylaf Llydaw. Roedd yn fab i’r Brythoniaid a groesodd y môr o Ddyfnaint, a rhoddodd ei deulu dylwyth cyfan o saint i Lydaw a Chymru.

Bu fywTua 460 hyd 3 Mawrth 532
Ei dadFracan, tywysog o Ddyfnaint
Ei abatyLandévennec, Landevenneg
Hanner brawdCadfan
Dydd gŵyl3 Mawrth; 28 Ebrill yng Nghernyw

Teulu o dros y môr#

Tad Gwenole oedd Fracan, tywysog o Ddyfnaint, gwlad Dyfnaint a Chernyw, a’i fam oedd Gwen Teirbron. Roeddent wedi croesi i Lydaw i ddianc rhag y pla, a ganed Gwenole yno tua 460, yn Plouguin ger Saint-Pabu. Magwyd ef yn Ploufragan, ger Saint-Brieuc, gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut, ac yn ddiweddarach chwaer, Creirwy, a hanner brawd, Cadfan, a fyddai’n sefydlu eglwys Tywyn a’r fynachlog ar Ynys Enlli.

Disgybl Budoc#

Fe’i dysgwyd gan Sant Budoc yn ei ysgol ar ynys fach Lavret, yn ynysoedd Bréhat ger Paimpol. Yn ŵr ifanc hiraethai am fynd i Iwerddon i weddïo wrth fan gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud y gwnâi’n well i aros yn Llydaw a sefydlu abaty ei hun.

Landévennec#

Felly gydag un ar ddeg o ddisgyblion eraill Budoc cododd fynachlog fach ar Île de Tibidy, ar aber afon Faou. Roedd yr ynys mor anodd byw arni nes iddynt ei gadael wedi tair blynedd, a dywed y stori i Wenole agor ffordd iddynt drwy’r môr i lan bellaf yr aber. Yno sefydlodd Landévennec, a bu’n abad arni hyd ei farw ar 3 Mawrth 532.

Ei daith hir#

Anrhydeddwyd Gwenole yn Landévennec am bron i bedwar can mlynedd, nes i gyrchoedd y Llychlynwyr yn 914 orfodi ei fynaich i ffoi, gan gario’i gorff gyda hwy i Château-du-Loir ac yna i Montreuil-sur-Mer, lle cludid ei greiriau drwy’r strydoedd mewn gorymdaith. Cedwid creiriau bychain ohono mor bell â Chaerwysg, Glastonbury, Abingdon a Waltham.

Yn ôl dros y môr#

Teithiodd ei enw’n ôl i wlad ei dadau. Yng Nghernyw ef yw nawddsant Landewednack, Gunwalloe, Tremaine a Poundstock, ac East Portlemouth yn Nyfnaint. Yng Nghymru collwyd dau gapel iddo, ond efallai fod eglwysi St Twynnells ger Penfro a Llanwarw yn Sir Fynwy yn eiddo iddo unwaith, wedi’u sefydlu efallai gan Wenhael, a’i olynodd yn abad Landévennec ac a wnaeth deithiau i Brydain. Yn Llydaw mae Saint-Guénolé ym Mhenmarch yn dwyn ei enw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf