Ganwyd yn Llydaw i Fracan a Gwen, Brythoniaid a groesodd o Ddumnonia. Sefydlodd abaty Landevenneg, tŷ dysg mawr Llydaw, ac fe’i hanrhydeddir yng Nghernyw a Chymru hefyd.
fl. c. 500 (cronicl cynnar:· Wrdisten, Buchedd Gwenole, tua 880)Sylfaenydd Landevenneg, mab i FrythonOes y SeintiauSaint a ffydd
Gwenole, cerflun a gerfiwyd yn 1522 i’w abaty yn Landevenneg · Llun: Wikimedia Commons · Moreau.henri, CC BY-SA 3.0
2 munud o ddarllen
Gwenole, Winwaloe yn Saesneg a Guénolé yn Ffrangeg, oedd sylfaenydd ac abad cyntaf Landévennec, yr abaty mawr ar yr aber i’r de o Brest, ac un o saint anwylaf Llydaw. Roedd yn fab i’r Brythoniaid a groesodd y môr o Ddyfnaint, a rhoddodd ei deulu dylwyth cyfan o saint i Lydaw a Chymru.FfynhonnellWinwaloe ↗Wikipedia (Saesneg)Winwaloe (Llydaweg Gwenole, Ffrangeg Guénolé; tua 460 hyd 3 Mawrth 532), sylfaenydd ac abad cyntaf Abaty Landévennec, i’r de o Brest; mab Fracan, tywysog o Ddyfnaint, a’i wraig Gwen Teirbron, a groesodd i Lydaw i ddianc rhag y pla; ganed tua 460, yn Plouguin ger Saint-Pabu yn ôl pob golwg; magwyd yn Ploufragan ger Saint-Brieuc gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut, ac ymunodd chwaer, Creirwy, a hanner brawd, Cadfan, â hwy wedyn; dysgwyd gan Budoc ar ynys Lavret ger Paimpol; yn ŵr ifanc dymunai fynd i Iwerddon i weld man gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud wrtho am aros a sefydlu abaty; gydag un ar ddeg o ddisgyblion Budoc gwnaeth fynachlog fach ar Île de Tibidy, ac wedi tair blynedd croesodd i lan bellaf yr aber i sefydlu Landévennec; bu farw yno ar 3 Mawrth 532; ffodd ei fynaich gyda’i gorff rhag y Llychlynwyr yn 914; nawddsant Saint-Guénolé ym Mhenmarch; yng Nghernyw nawddsant Landewednack, Gunwalloe, Tremaine a Poundstock, East Portlemouth yn Nyfnaint a dau gapel coll yng Nghymru, gyda St Twynnells yn Sir Benfro a Llanwarw yn Sir Fynwy efallai yn eiddo iddo unwaith; creiriau bychain yng Nghaerwysg, Glastonbury, Abingdon a Waltham; gŵyl 28 Ebrill yng Nghernyw.
Tad Gwenole oedd Fracan, tywysog o Ddyfnaint, gwlad Dyfnaint a Chernyw, a’i fam oedd Gwen Teirbron. Roeddent wedi croesi i Lydaw i ddianc rhag y pla, a ganed Gwenole yno tua 460, yn Plouguin ger Saint-Pabu. Magwyd ef yn Ploufragan, ger Saint-Brieuc, gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut, ac yn ddiweddarach chwaer, Creirwy, a hanner brawd, Cadfan, a fyddai’n sefydlu eglwys Tywyn a’r fynachlog ar Ynys Enlli.FfynonellauWinwaloe ↗Wikipedia (Saesneg)Winwaloe (Llydaweg Gwenole, Ffrangeg Guénolé; tua 460 hyd 3 Mawrth 532), sylfaenydd ac abad cyntaf Abaty Landévennec, i’r de o Brest; mab Fracan, tywysog o Ddyfnaint, a’i wraig Gwen Teirbron, a groesodd i Lydaw i ddianc rhag y pla; ganed tua 460, yn Plouguin ger Saint-Pabu yn ôl pob golwg; magwyd yn Ploufragan ger Saint-Brieuc gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut, ac ymunodd chwaer, Creirwy, a hanner brawd, Cadfan, â hwy wedyn; dysgwyd gan Budoc ar ynys Lavret ger Paimpol; yn ŵr ifanc dymunai fynd i Iwerddon i weld man gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud wrtho am aros a sefydlu abaty; gydag un ar ddeg o ddisgyblion Budoc gwnaeth fynachlog fach ar Île de Tibidy, ac wedi tair blynedd croesodd i lan bellaf yr aber i sefydlu Landévennec; bu farw yno ar 3 Mawrth 532; ffodd ei fynaich gyda’i gorff rhag y Llychlynwyr yn 914; nawddsant Saint-Guénolé ym Mhenmarch; yng Nghernyw nawddsant Landewednack, Gunwalloe, Tremaine a Poundstock, East Portlemouth yn Nyfnaint a dau gapel coll yng Nghymru, gyda St Twynnells yn Sir Benfro a Llanwarw yn Sir Fynwy efallai yn eiddo iddo unwaith; creiriau bychain yng Nghaerwysg, Glastonbury, Abingdon a Waltham; gŵyl 28 Ebrill yng Nghernyw.Cadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.
Fe’i dysgwyd gan Sant Budoc yn ei ysgol ar ynys fach Lavret, yn ynysoedd Bréhat ger Paimpol. Yn ŵr ifanc hiraethai am fynd i Iwerddon i weddïo wrth fan gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud y gwnâi’n well i aros yn Llydaw a sefydlu abaty ei hun.FfynhonnellWinwaloe ↗Wikipedia (Saesneg)Winwaloe (Llydaweg Gwenole, Ffrangeg Guénolé; tua 460 hyd 3 Mawrth 532), sylfaenydd ac abad cyntaf Abaty Landévennec, i’r de o Brest; mab Fracan, tywysog o Ddyfnaint, a’i wraig Gwen Teirbron, a groesodd i Lydaw i ddianc rhag y pla; ganed tua 460, yn Plouguin ger Saint-Pabu yn ôl pob golwg; magwyd yn Ploufragan ger Saint-Brieuc gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut, ac ymunodd chwaer, Creirwy, a hanner brawd, Cadfan, â hwy wedyn; dysgwyd gan Budoc ar ynys Lavret ger Paimpol; yn ŵr ifanc dymunai fynd i Iwerddon i weld man gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud wrtho am aros a sefydlu abaty; gydag un ar ddeg o ddisgyblion Budoc gwnaeth fynachlog fach ar Île de Tibidy, ac wedi tair blynedd croesodd i lan bellaf yr aber i sefydlu Landévennec; bu farw yno ar 3 Mawrth 532; ffodd ei fynaich gyda’i gorff rhag y Llychlynwyr yn 914; nawddsant Saint-Guénolé ym Mhenmarch; yng Nghernyw nawddsant Landewednack, Gunwalloe, Tremaine a Poundstock, East Portlemouth yn Nyfnaint a dau gapel coll yng Nghymru, gyda St Twynnells yn Sir Benfro a Llanwarw yn Sir Fynwy efallai yn eiddo iddo unwaith; creiriau bychain yng Nghaerwysg, Glastonbury, Abingdon a Waltham; gŵyl 28 Ebrill yng Nghernyw.
Felly gydag un ar ddeg o ddisgyblion eraill Budoc cododd fynachlog fach ar Île de Tibidy, ar aber afon Faou. Roedd yr ynys mor anodd byw arni nes iddynt ei gadael wedi tair blynedd, a dywed y stori i Wenole agor ffordd iddynt drwy’r môr i lan bellaf yr aber. Yno sefydlodd Landévennec, a bu’n abad arni hyd ei farw ar 3 Mawrth 532.FfynhonnellWinwaloe ↗Wikipedia (Saesneg)Winwaloe (Llydaweg Gwenole, Ffrangeg Guénolé; tua 460 hyd 3 Mawrth 532), sylfaenydd ac abad cyntaf Abaty Landévennec, i’r de o Brest; mab Fracan, tywysog o Ddyfnaint, a’i wraig Gwen Teirbron, a groesodd i Lydaw i ddianc rhag y pla; ganed tua 460, yn Plouguin ger Saint-Pabu yn ôl pob golwg; magwyd yn Ploufragan ger Saint-Brieuc gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut, ac ymunodd chwaer, Creirwy, a hanner brawd, Cadfan, â hwy wedyn; dysgwyd gan Budoc ar ynys Lavret ger Paimpol; yn ŵr ifanc dymunai fynd i Iwerddon i weld man gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud wrtho am aros a sefydlu abaty; gydag un ar ddeg o ddisgyblion Budoc gwnaeth fynachlog fach ar Île de Tibidy, ac wedi tair blynedd croesodd i lan bellaf yr aber i sefydlu Landévennec; bu farw yno ar 3 Mawrth 532; ffodd ei fynaich gyda’i gorff rhag y Llychlynwyr yn 914; nawddsant Saint-Guénolé ym Mhenmarch; yng Nghernyw nawddsant Landewednack, Gunwalloe, Tremaine a Poundstock, East Portlemouth yn Nyfnaint a dau gapel coll yng Nghymru, gyda St Twynnells yn Sir Benfro a Llanwarw yn Sir Fynwy efallai yn eiddo iddo unwaith; creiriau bychain yng Nghaerwysg, Glastonbury, Abingdon a Waltham; gŵyl 28 Ebrill yng Nghernyw.
Anrhydeddwyd Gwenole yn Landévennec am bron i bedwar can mlynedd, nes i gyrchoedd y Llychlynwyr yn 914 orfodi ei fynaich i ffoi, gan gario’i gorff gyda hwy i Château-du-Loir ac yna i Montreuil-sur-Mer, lle cludid ei greiriau drwy’r strydoedd mewn gorymdaith. Cedwid creiriau bychain ohono mor bell â Chaerwysg, Glastonbury, Abingdon a Waltham.FfynhonnellWinwaloe ↗Wikipedia (Saesneg)Winwaloe (Llydaweg Gwenole, Ffrangeg Guénolé; tua 460 hyd 3 Mawrth 532), sylfaenydd ac abad cyntaf Abaty Landévennec, i’r de o Brest; mab Fracan, tywysog o Ddyfnaint, a’i wraig Gwen Teirbron, a groesodd i Lydaw i ddianc rhag y pla; ganed tua 460, yn Plouguin ger Saint-Pabu yn ôl pob golwg; magwyd yn Ploufragan ger Saint-Brieuc gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut, ac ymunodd chwaer, Creirwy, a hanner brawd, Cadfan, â hwy wedyn; dysgwyd gan Budoc ar ynys Lavret ger Paimpol; yn ŵr ifanc dymunai fynd i Iwerddon i weld man gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud wrtho am aros a sefydlu abaty; gydag un ar ddeg o ddisgyblion Budoc gwnaeth fynachlog fach ar Île de Tibidy, ac wedi tair blynedd croesodd i lan bellaf yr aber i sefydlu Landévennec; bu farw yno ar 3 Mawrth 532; ffodd ei fynaich gyda’i gorff rhag y Llychlynwyr yn 914; nawddsant Saint-Guénolé ym Mhenmarch; yng Nghernyw nawddsant Landewednack, Gunwalloe, Tremaine a Poundstock, East Portlemouth yn Nyfnaint a dau gapel coll yng Nghymru, gyda St Twynnells yn Sir Benfro a Llanwarw yn Sir Fynwy efallai yn eiddo iddo unwaith; creiriau bychain yng Nghaerwysg, Glastonbury, Abingdon a Waltham; gŵyl 28 Ebrill yng Nghernyw.
Teithiodd ei enw’n ôl i wlad ei dadau. Yng Nghernyw ef yw nawddsant Landewednack, Gunwalloe, Tremaine a Poundstock, ac East Portlemouth yn Nyfnaint. Yng Nghymru collwyd dau gapel iddo, ond efallai fod eglwysi St Twynnells ger Penfro a Llanwarw yn Sir Fynwy yn eiddo iddo unwaith, wedi’u sefydlu efallai gan Wenhael, a’i olynodd yn abad Landévennec ac a wnaeth deithiau i Brydain. Yn Llydaw mae Saint-Guénolé ym Mhenmarch yn dwyn ei enw.FfynhonnellWinwaloe ↗Wikipedia (Saesneg)Winwaloe (Llydaweg Gwenole, Ffrangeg Guénolé; tua 460 hyd 3 Mawrth 532), sylfaenydd ac abad cyntaf Abaty Landévennec, i’r de o Brest; mab Fracan, tywysog o Ddyfnaint, a’i wraig Gwen Teirbron, a groesodd i Lydaw i ddianc rhag y pla; ganed tua 460, yn Plouguin ger Saint-Pabu yn ôl pob golwg; magwyd yn Ploufragan ger Saint-Brieuc gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut, ac ymunodd chwaer, Creirwy, a hanner brawd, Cadfan, â hwy wedyn; dysgwyd gan Budoc ar ynys Lavret ger Paimpol; yn ŵr ifanc dymunai fynd i Iwerddon i weld man gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud wrtho am aros a sefydlu abaty; gydag un ar ddeg o ddisgyblion Budoc gwnaeth fynachlog fach ar Île de Tibidy, ac wedi tair blynedd croesodd i lan bellaf yr aber i sefydlu Landévennec; bu farw yno ar 3 Mawrth 532; ffodd ei fynaich gyda’i gorff rhag y Llychlynwyr yn 914; nawddsant Saint-Guénolé ym Mhenmarch; yng Nghernyw nawddsant Landewednack, Gunwalloe, Tremaine a Poundstock, East Portlemouth yn Nyfnaint a dau gapel coll yng Nghymru, gyda St Twynnells yn Sir Benfro a Llanwarw yn Sir Fynwy efallai yn eiddo iddo unwaith; creiriau bychain yng Nghaerwysg, Glastonbury, Abingdon a Waltham; gŵyl 28 Ebrill yng Nghernyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.