Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 350 OC

Caer Gybi

Codir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.

Llun: Mur gogleddol Caer Gybi, y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, gydag eglwys Cybi y tu mewn iddi. · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 350 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (archaeoleg)

Ym mlynyddoedd olaf Prydain Rufeinig, pan groesai ysbeilwyr Fôr Iwerddon i daro ar arfordiroedd Cymru, cododd y Rhufeiniaid gaer fach ar y lan yng Nghaergybi, ym mhen gorllewinol Ynys Môn. Mae ei muriau’n sefyll o hyd o amgylch eglwys Sant Cybi, ac mae’r dref a dyfodd o’i chwmpas yn dwyn ei enw: Caergybi, caer Cybi.

PrydDiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd
BleCaergybi, ar Ynys Gybi, ger Môn
PamI warchod yr arfordir gorllewinol rhag ysbeilwyr o Iwerddon
WedynFe’i rhoddwyd i Sant Cybi gan y Brenin Maelgwn Gwynedd yn y chweched ganrif

Caer ger y môr#

Allbost i Segontium oedd Caer Gybi, a godwyd i warchod yr arfordir rhag môr-ladron o Iwerddon. Roedd ganddi dri mur, a thŵr gwylio crwn ar bob cornel, ac ar ei phedwaredd ochr gorweddai’r môr, lle’r oedd cei, yn ôl pob tebyg, i longau rhyfel Rhufain a batrolai’r arfordir. Mae’r muriau’n sefyll bedwar metr o uchder ac un metr a hanner o drwch, ac mae’r tŵr gogledd-ddwyreiniol yn codi i bron wyth metr.

Caergybi a’i harbwr o Fynydd Twr, lle cadwai’r Rhufeiniaid dŵr gwylio.
Caergybi a’i harbwr o Fynydd Twr, lle cadwai’r Rhufeiniaid dŵr gwylio. · Llun: 瑞丽江的河水, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ar Fynydd Twr, uwchben y dref, cododd y Rhufeiniaid dŵr gwylio, gwylfa’r gaer efallai.

Caer Cybi#

Yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno. Mae eglwys Sant Cybi yn sefyll y tu mewn i’r muriau Rhufeinig o hyd, ac wrth ei hochr dywedir bod Eglwys y Bedd yn sefyll dros fedd y sant ei hun.

Felly daeth caer a godwyd i gadw ysbeilwyr allan yn gartref i’r ffydd, a rhoddodd Caer Gybi, caer Cybi, ei henw i’r dref a’r porthladd.

Muriau asgwrn pysgodyn#

Gosodwyd muriau’r gaer ar batrwm asgwrn pysgodyn, y cerrig ar oledd mewn rhesi. Efallai i ben y tŵr gogledd-ddwyreiniol mawr gael ei ailgodi yn yr Oesoedd Canol, a chafodd cloddiad y tu allan i’r mur gogleddol adeilad wedi’i gysylltu â’r tŵr gogledd-orllewinol, wedi’i godi yn yr un modd ac yn Rufeinig hefyd yn ôl pob tebyg.

Ni ddaliodd Rhufain y gaer yn hir. Mae’n debyg i Gaer Gybi a’r tŵr gwylio ar Fynydd Twr gael eu gadael tua 393, pan anfonwyd eu milwyr i ffwrdd i wynebu gwrthryfel Eugenius yng Ngâl. O hynny ymlaen, gadawyd arfordir Môn i’w phobl ei hun ei warchod.

Y sant na fynnai fod yn frenin#

Ganwyd Cybi, y sant a wnaeth y gaer yn eiddo iddo, i deulu brenhinol yng Nghernyw. Ei dad oedd Selyf, tywysog rhyfelgar, a’i fam oedd Santes Gwen, chwaer Santes Non, mam Dewi. Aeth ar bererindod i Jerwsalem, a phan ddaeth adref a chael bod ei dad wedi marw ac mai ef oedd y brenin, gwrthododd yr orsedd yn dyner a theithio’i wlad yn pregethu yn hytrach, gan godi eglwysi yn Duloe a Tregony.

Croesodd Fôr Hafren i Gymru gyda deg o ddilynwyr. Yno sefydlodd Langybi rhwng Brynbuga a Chaerllion, a Llangybi yn Llŷn wrth ffynnon iachusol Ffynnon Gybi, cyn i Faelgwn Gwynedd roi’r gaer yng Nghaergybi iddo. Roedd yn gyfaill mawr i Sant Seiriol o Benmon, a dywedir iddo fod yn synod Llanddewi Brefi. Bu farw ar 8 Tachwedd 555, a gwnaeth y fynachlog a sefydlodd y tu mewn i’r muriau Rhufeinig Gaergybi yn un o leoedd sanctaidd Môn.

Y bobl

fl. 6th century

Cybi Sant

Sefydlydd Caergybi (cronicl cynnar:Buchedd Cybi, y 12fed ganrif)

Y sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.

Cybi Sant

Cyn ac wedyn

  1. Iŵl ac Aaron (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.

    Iŵl ac Aaron
  2. Esgobion Prydain yn Arles (wedi’i gofnodi)

    Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.

    Esgobion Prydain yn Arles
  3. Y Déisi yn Nyfed (cronicl cynnar:Diarddel y Déisi, yr 8fed ganrif)

    Mae ymfudwyr o Iwerddon yn ymgartrefu yn Nyfed. Daw eu brenhinoedd a’r llythrennau ogam Gwyddelig ar eu meini yn rhan o stori gorllewin Cymru.

    Y Déisi yn Nyfed
  4. Macsen Wledig (wedi’i gofnodi)

    Cyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.

    Macsen Wledig

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf