Cybi Sant
Sefydlydd Caergybi (cronicl cynnar:Buchedd Cybi, y 12fed ganrif)Y sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.
Cybi Sant
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig
c. 350 OC
Codir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.
Llun: Mur gogleddol Caer Gybi, y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, gydag eglwys Cybi y tu mewn iddi. · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ym mlynyddoedd olaf Prydain Rufeinig, pan groesai ysbeilwyr Fôr Iwerddon i daro ar arfordiroedd Cymru, cododd y Rhufeiniaid gaer fach ar y lan yng Nghaergybi, ym mhen gorllewinol Ynys Môn. Mae ei muriau’n sefyll o hyd o amgylch eglwys Sant Cybi, ac mae’r dref a dyfodd o’i chwmpas yn dwyn ei enw: Caergybi, caer Cybi.FfynhonnellCaer Gybi (fort) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd, allbost i Segontium i amddiffyn yr arfordir gorllewinol rhag môr-ladron o Iwerddon; tri mur â thŵr gwylio crwn ar bob cornel, y môr ar yr ochr arall, gyda chei i longau rhyfel Rhufain yn ôl pob tebyg; y muriau 4 m o uchder ac 1.5 m o drwch; tŵr gwylio Rhufeinig ar Fynydd y Twr; yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno; mae eglwys Cybi yn sefyll y tu mewn o hyd, gydag Eglwys y Bedd dros ei fedd, meddir.
| Pryd | Diwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd |
|---|---|
| Ble | Caergybi, ar Ynys Gybi, ger Môn |
| Pam | I warchod yr arfordir gorllewinol rhag ysbeilwyr o Iwerddon |
| Wedyn | Fe’i rhoddwyd i Sant Cybi gan y Brenin Maelgwn Gwynedd yn y chweched ganrif |
Allbost i Segontium oedd Caer Gybi, a godwyd i warchod yr arfordir rhag môr-ladron o Iwerddon. Roedd ganddi dri mur, a thŵr gwylio crwn ar bob cornel, ac ar ei phedwaredd ochr gorweddai’r môr, lle’r oedd cei, yn ôl pob tebyg, i longau rhyfel Rhufain a batrolai’r arfordir. Mae’r muriau’n sefyll bedwar metr o uchder ac un metr a hanner o drwch, ac mae’r tŵr gogledd-ddwyreiniol yn codi i bron wyth metr.FfynhonnellCaer Gybi (fort) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd, allbost i Segontium i amddiffyn yr arfordir gorllewinol rhag môr-ladron o Iwerddon; tri mur â thŵr gwylio crwn ar bob cornel, y môr ar yr ochr arall, gyda chei i longau rhyfel Rhufain yn ôl pob tebyg; y muriau 4 m o uchder ac 1.5 m o drwch; tŵr gwylio Rhufeinig ar Fynydd y Twr; yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno; mae eglwys Cybi yn sefyll y tu mewn o hyd, gydag Eglwys y Bedd dros ei fedd, meddir.

Ar Fynydd Twr, uwchben y dref, cododd y Rhufeiniaid dŵr gwylio, gwylfa’r gaer efallai.FfynhonnellCaer Gybi (fort) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd, allbost i Segontium i amddiffyn yr arfordir gorllewinol rhag môr-ladron o Iwerddon; tri mur â thŵr gwylio crwn ar bob cornel, y môr ar yr ochr arall, gyda chei i longau rhyfel Rhufain yn ôl pob tebyg; y muriau 4 m o uchder ac 1.5 m o drwch; tŵr gwylio Rhufeinig ar Fynydd y Twr; yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno; mae eglwys Cybi yn sefyll y tu mewn o hyd, gydag Eglwys y Bedd dros ei fedd, meddir.
Yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno. Mae eglwys Sant Cybi yn sefyll y tu mewn i’r muriau Rhufeinig o hyd, ac wrth ei hochr dywedir bod Eglwys y Bedd yn sefyll dros fedd y sant ei hun.FfynhonnellCaer Gybi (fort) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd, allbost i Segontium i amddiffyn yr arfordir gorllewinol rhag môr-ladron o Iwerddon; tri mur â thŵr gwylio crwn ar bob cornel, y môr ar yr ochr arall, gyda chei i longau rhyfel Rhufain yn ôl pob tebyg; y muriau 4 m o uchder ac 1.5 m o drwch; tŵr gwylio Rhufeinig ar Fynydd y Twr; yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno; mae eglwys Cybi yn sefyll y tu mewn o hyd, gydag Eglwys y Bedd dros ei fedd, meddir.
Felly daeth caer a godwyd i gadw ysbeilwyr allan yn gartref i’r ffydd, a rhoddodd Caer Gybi, caer Cybi, ei henw i’r dref a’r porthladd.
Gosodwyd muriau’r gaer ar batrwm asgwrn pysgodyn, y cerrig ar oledd mewn rhesi. Efallai i ben y tŵr gogledd-ddwyreiniol mawr gael ei ailgodi yn yr Oesoedd Canol, a chafodd cloddiad y tu allan i’r mur gogleddol adeilad wedi’i gysylltu â’r tŵr gogledd-orllewinol, wedi’i godi yn yr un modd ac yn Rufeinig hefyd yn ôl pob tebyg.FfynhonnellCaer Gybi (fort) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd, allbost i Segontium i amddiffyn yr arfordir gorllewinol rhag môr-ladron o Iwerddon; tri mur â thŵr gwylio crwn ar bob cornel, y môr ar yr ochr arall, gyda chei i longau rhyfel Rhufain yn ôl pob tebyg; y muriau 4 m o uchder ac 1.5 m o drwch; tŵr gwylio Rhufeinig ar Fynydd y Twr; yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno; mae eglwys Cybi yn sefyll y tu mewn o hyd, gydag Eglwys y Bedd dros ei fedd, meddir.
Ni ddaliodd Rhufain y gaer yn hir. Mae’n debyg i Gaer Gybi a’r tŵr gwylio ar Fynydd Twr gael eu gadael tua 393, pan anfonwyd eu milwyr i ffwrdd i wynebu gwrthryfel Eugenius yng Ngâl.FfynhonnellCaer Gybi (fort) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd, allbost i Segontium i amddiffyn yr arfordir gorllewinol rhag môr-ladron o Iwerddon; tri mur â thŵr gwylio crwn ar bob cornel, y môr ar yr ochr arall, gyda chei i longau rhyfel Rhufain yn ôl pob tebyg; y muriau 4 m o uchder ac 1.5 m o drwch; tŵr gwylio Rhufeinig ar Fynydd y Twr; yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno; mae eglwys Cybi yn sefyll y tu mewn o hyd, gydag Eglwys y Bedd dros ei fedd, meddir. O hynny ymlaen, gadawyd arfordir Môn i’w phobl ei hun ei warchod.
Ganwyd Cybi, y sant a wnaeth y gaer yn eiddo iddo, i deulu brenhinol yng Nghernyw. Ei dad oedd Selyf, tywysog rhyfelgar, a’i fam oedd Santes Gwen, chwaer Santes Non, mam Dewi.FfynhonnellSaint Cybi ↗Wikipedia (Saesneg)Cybi, Cuby yn Gernyweg, esgob a sant o’r chweched ganrif, ac am ychydig yn frenin, a weithiodd yn bennaf yng Nghernyw a gogledd Cymru; mab Salomon, Selyf ym Monedd y Saint, tywysog rhyfelgar, a Santes Gwen ferch Cynyr, chwaer Santes Non; magwyd ef yn Gristion ac aeth ar bererindod i Gaersalem; wedi dod adref cafodd fod ei dad wedi marw ac yntau’n frenin, ond gwrthododd yr orsedd yn fwyn a theithio’i deyrnas yn pregethu ac yn codi eglwysi yn Duloe a Tregony; yn ne Cymru sefydlodd Langybi rhwng Brynbuga a Chaerllion, gan groesi Môr Hafren gyda deg dilynwr; yna hwyliodd i’r gogledd ac ymsefydlu yn Llangybi yn Llŷn, ger Ffynnon Gybi, y credid ers tro fod ei dyfroedd yn iacháu; rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r hen gaer Rufeinig yng Nghaergybi, ar Ynys Gybi, lle sefydlodd fynachlog fawr a phwysig ar safle Eglwys Sant Cybi; cyfaill mawr i Seiriol; dywedir iddo fod yn synod Llanddewi Brefi; bu farw ar 8 Tachwedd 555 a chladdwyd ef yn Eglwys y Bedd wrth ei fynachlog yng Nghaergybi. Aeth ar bererindod i Jerwsalem, a phan ddaeth adref a chael bod ei dad wedi marw ac mai ef oedd y brenin, gwrthododd yr orsedd yn dyner a theithio’i wlad yn pregethu yn hytrach, gan godi eglwysi yn Duloe a Tregony.FfynhonnellSaint Cybi ↗Wikipedia (Saesneg)Cybi, Cuby yn Gernyweg, esgob a sant o’r chweched ganrif, ac am ychydig yn frenin, a weithiodd yn bennaf yng Nghernyw a gogledd Cymru; mab Salomon, Selyf ym Monedd y Saint, tywysog rhyfelgar, a Santes Gwen ferch Cynyr, chwaer Santes Non; magwyd ef yn Gristion ac aeth ar bererindod i Gaersalem; wedi dod adref cafodd fod ei dad wedi marw ac yntau’n frenin, ond gwrthododd yr orsedd yn fwyn a theithio’i deyrnas yn pregethu ac yn codi eglwysi yn Duloe a Tregony; yn ne Cymru sefydlodd Langybi rhwng Brynbuga a Chaerllion, gan groesi Môr Hafren gyda deg dilynwr; yna hwyliodd i’r gogledd ac ymsefydlu yn Llangybi yn Llŷn, ger Ffynnon Gybi, y credid ers tro fod ei dyfroedd yn iacháu; rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r hen gaer Rufeinig yng Nghaergybi, ar Ynys Gybi, lle sefydlodd fynachlog fawr a phwysig ar safle Eglwys Sant Cybi; cyfaill mawr i Seiriol; dywedir iddo fod yn synod Llanddewi Brefi; bu farw ar 8 Tachwedd 555 a chladdwyd ef yn Eglwys y Bedd wrth ei fynachlog yng Nghaergybi.
Croesodd Fôr Hafren i Gymru gyda deg o ddilynwyr. Yno sefydlodd Langybi rhwng Brynbuga a Chaerllion, a Llangybi yn Llŷn wrth ffynnon iachusol Ffynnon Gybi, cyn i Faelgwn Gwynedd roi’r gaer yng Nghaergybi iddo.FfynhonnellSaint Cybi ↗Wikipedia (Saesneg)Cybi, Cuby yn Gernyweg, esgob a sant o’r chweched ganrif, ac am ychydig yn frenin, a weithiodd yn bennaf yng Nghernyw a gogledd Cymru; mab Salomon, Selyf ym Monedd y Saint, tywysog rhyfelgar, a Santes Gwen ferch Cynyr, chwaer Santes Non; magwyd ef yn Gristion ac aeth ar bererindod i Gaersalem; wedi dod adref cafodd fod ei dad wedi marw ac yntau’n frenin, ond gwrthododd yr orsedd yn fwyn a theithio’i deyrnas yn pregethu ac yn codi eglwysi yn Duloe a Tregony; yn ne Cymru sefydlodd Langybi rhwng Brynbuga a Chaerllion, gan groesi Môr Hafren gyda deg dilynwr; yna hwyliodd i’r gogledd ac ymsefydlu yn Llangybi yn Llŷn, ger Ffynnon Gybi, y credid ers tro fod ei dyfroedd yn iacháu; rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r hen gaer Rufeinig yng Nghaergybi, ar Ynys Gybi, lle sefydlodd fynachlog fawr a phwysig ar safle Eglwys Sant Cybi; cyfaill mawr i Seiriol; dywedir iddo fod yn synod Llanddewi Brefi; bu farw ar 8 Tachwedd 555 a chladdwyd ef yn Eglwys y Bedd wrth ei fynachlog yng Nghaergybi. Roedd yn gyfaill mawr i Sant Seiriol o Benmon, a dywedir iddo fod yn synod Llanddewi Brefi. Bu farw ar 8 Tachwedd 555, a gwnaeth y fynachlog a sefydlodd y tu mewn i’r muriau Rhufeinig Gaergybi yn un o leoedd sanctaidd Môn.FfynonellauSaint Cybi ↗Wikipedia (Saesneg)Cybi, Cuby yn Gernyweg, esgob a sant o’r chweched ganrif, ac am ychydig yn frenin, a weithiodd yn bennaf yng Nghernyw a gogledd Cymru; mab Salomon, Selyf ym Monedd y Saint, tywysog rhyfelgar, a Santes Gwen ferch Cynyr, chwaer Santes Non; magwyd ef yn Gristion ac aeth ar bererindod i Gaersalem; wedi dod adref cafodd fod ei dad wedi marw ac yntau’n frenin, ond gwrthododd yr orsedd yn fwyn a theithio’i deyrnas yn pregethu ac yn codi eglwysi yn Duloe a Tregony; yn ne Cymru sefydlodd Langybi rhwng Brynbuga a Chaerllion, gan groesi Môr Hafren gyda deg dilynwr; yna hwyliodd i’r gogledd ac ymsefydlu yn Llangybi yn Llŷn, ger Ffynnon Gybi, y credid ers tro fod ei dyfroedd yn iacháu; rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r hen gaer Rufeinig yng Nghaergybi, ar Ynys Gybi, lle sefydlodd fynachlog fawr a phwysig ar safle Eglwys Sant Cybi; cyfaill mawr i Seiriol; dywedir iddo fod yn synod Llanddewi Brefi; bu farw ar 8 Tachwedd 555 a chladdwyd ef yn Eglwys y Bedd wrth ei fynachlog yng Nghaergybi.Seiriol (c. 500 – c. 550), founder and first abbot of Penmon church ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Owain Danwyn ab Einion Yrth ap Cunedda Wledig, ac felly’n gyfyrder i’r brenin Maelgwn Gwynedd ac o’r un oed ag ef; yn ôl traddodiad Môn yn gyfaill mawr i Sant Cybi; prif sant cwmwd Dindaethwy ym Môn ac o Benmaenmawr; ei ddydd gŵyl yn y calendrau cynharaf yw 1 Chwefror.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Y sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.
Cybi SantDywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.
Iŵl ac AaronMae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.
Esgobion Prydain yn ArlesMae ymfudwyr o Iwerddon yn ymgartrefu yn Nyfed. Daw eu brenhinoedd a’r llythrennau ogam Gwyddelig ar eu meini yn rhan o stori gorllewin Cymru.
Y Déisi yn NyfedCyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.
Macsen WledigYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf