Cadog
Cadog Ddoeth (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.
Cadog
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 530 OC
Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.
Llun: Eglwys Sant Cadog, Llancarfan · The National Churches Trust, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Yn y 500au sefydlodd Cadog Sant ei fynachlog yn Llancarfan, ym Mro Morgannwg. Tyfodd yn un o ysgolion mawr de Cymru, ac am ganrifoedd deuai ysgolheigion yno i ddysgu.FfynonellauCadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.
| Pryd | Y 500au |
|---|---|
| Ble | Llancarfan, Bro Morgannwg |
| Ei deulu | Mab Gwynllyw a Gwladys, merch Brychan |
Mae traddodiad yn dal i Gadog gael ei eni tua 497, yn fab i’r Brenin Gwynllyw a Gwladys, merch Brychan Brycheiniog. Fe’i hanfonwyd at Dathan yng Nghaerwent i ddysgu Lladin a bywyd mynach.FfynhonnellCadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.
Astudiodd yn Iwerddon, a phriodolir iddo eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban. Yn Llydaw ymsefydlodd ar ynys yn afon Etel.FfynhonnellCadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.
Clas oedd Llancarfan, cymuned o glerigwyr, ac roedd yn enwog am ei ddysg. Ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a’r sant Gwyddelig Cainnech o Aghaboe. Ysgrifennodd Lifris o Lancarfan Fuchedd Cadog ychydig cyn 1086.FfynonellauLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.Cadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.
Yn gynnar yn 2008 cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch Eglwys Cadog, ac yn eu plith un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru. Gorffennwyd y gwaith o’u dadorchuddio yn 2013.FfynhonnellLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.
Gelwir Cadog hefyd yn Gattwg Ddoeth, a chyhoeddwyd casgliad mawr o ddywediadau yn ei enw yn nhrydedd gyfrol y Myvyrian Archaiology.FfynhonnellCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi. Ei Fuchedd gan Lifris yw’r hiraf a’r bwysicaf o Fucheddau’r saint a gasglwyd yn llawysgrif Cotton Vespasian A. xiv, ac fe’i hysgrifennwyd yn Llancarfan i anrhydeddu’r tŷ a chadarnhau ei diroedd.FfynonellauCadog, saint (fl. c. 450), one of the chief figures of the church in Wales ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwynllyw o Glywysing a Gwladus ferch y brenin Brychan; ei Fuchedd gan Lifris, yr hiraf a’r bwysicaf yn Cotton Vespasian A. xiv; dywedir iddo deithio i Gernyw a Llydaw ac i Iwerddon a’r Alban, ac yn y diwedd ei gludo i Beneventum yn ne’r Eidal; ei waith mawr oedd mynachlog Llancarfan, Nantcarfan gynt, lle’r oedd yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint; mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru a Llydaw, eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud.Cadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.
Dywed y Fuchedd mai baedd gwyn a ddangosodd i Gadog le ei fynachlog, ac mai ei ewythr, y Brenin Pawl o Benychen, a roddodd y dyffryn iddo.FfynhonnellCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi. Cors oedd y tir, a draeniodd ef a’i fynaich hi a chodi mynachlog, coleg ac ysbyty.FfynhonnellCadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr. Pan ddaeth adref o dair blynedd yn Iwerddon a chael yr adeiladau wedi syrthio, rhoddodd y mynaich ar waith yn llusgo coed o’r goedwig, a daeth dau garw allan o’r goedwig i’w helpu. Felly, medd y stori, y daeth y nant yn Nant Carfan, nant y ceirw, a’r lle yn Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’.FfynonellauCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.Cadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr. Astudiodd hefyd gyda Bachan, athro rhethreg o’r Eidal.FfynhonnellCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.
Mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru ac yn Llydaw, gydag eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud.FfynhonnellCadog, saint (fl. c. 450), one of the chief figures of the church in Wales ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwynllyw o Glywysing a Gwladus ferch y brenin Brychan; ei Fuchedd gan Lifris, yr hiraf a’r bwysicaf yn Cotton Vespasian A. xiv; dywedir iddo deithio i Gernyw a Llydaw ac i Iwerddon a’r Alban, ac yn y diwedd ei gludo i Beneventum yn ne’r Eidal; ei waith mawr oedd mynachlog Llancarfan, Nantcarfan gynt, lle’r oedd yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint; mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru a Llydaw, eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud. Yn yr Alban dywedir iddo godi mynachlog, efallai yn Kilmadock ger Doune, a gelwid ei ddilynwyr yno yn Gille Dog, gweision Cadog, enw sy’n fyw o hyd yn y cyfenwau Doig a Doak.FfynonellauCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.Cadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr. Yn Llydaw mae rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd yn ei gofio, gyda chapeli yn Belz, Locoal-Mendon a Gouesnac’h, lle gelwir arno i iacháu’r byddar.FfynonellauCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.Cadog ↗Wicipedia CymraegUn o’r pwysicaf o’r seintiau Cymreig yn y chweched ganrif, sylfaenydd clas Llancarfan; mae eglwysi sy’n gysylltiedig ag ef yn cynnwys Llangadog yn Sir Gaerfyrddin a Belz, Locoal-Mendon a Gouesnac’h yn Llydaw; dywedir iddo fyw am gyfnod yn feudwy gyda Gildas ar ynys yn Llydaw; gŵyl 24 Ionawr; gelwir arno i iacháu byddardod.
Mae Eglwys Gadog yng Nghaerllion, a ailgodwyd droeon, yn sefyll ar sylfeini pencadlys y lleng Rufeinig, a gall nodi cell gynnar iddo.FfynhonnellCadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.
Mae’r Martyroleg Rufeinig yn cofio ‘Sant Cadog yr Abad, y sefydlwyd llawer o fynachlogydd yng Nghernyw a Llydaw dan ei enw’ ar 21 Medi. Yng Nghaerdydd cadwyd ei ddydd ar 25 Medi, ac ar yr Île de Saint-Cado yn Llydaw cynhelir pardwn mawr ar drydydd Sul mis Medi.FfynhonnellCadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr. Ar ddiwedd ei Fuchedd fe’i cludir i Beneventum yn ne’r Eidal, lle daw’n abad ac yn esgob dan yr enw Sophias.FfynonellauCadog, saint (fl. c. 450), one of the chief figures of the church in Wales ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwynllyw o Glywysing a Gwladus ferch y brenin Brychan; ei Fuchedd gan Lifris, yr hiraf a’r bwysicaf yn Cotton Vespasian A. xiv; dywedir iddo deithio i Gernyw a Llydaw ac i Iwerddon a’r Alban, ac yn y diwedd ei gludo i Beneventum yn ne’r Eidal; ei waith mawr oedd mynachlog Llancarfan, Nantcarfan gynt, lle’r oedd yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint; mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru a Llydaw, eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud.Cadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.
Mae gan Lancarfan fab enwog arall: ganed Iolo Morganwg ym mhentref bach Pen-onn gerllaw.FfynhonnellLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.
Ffynonellau a darllen pellach
Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.
CadogDaw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.
Ysgol IlltudMae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.
Samson yn hwylio i LydawMae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
CamlanMae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.
Gildas yn ysgrifennuYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf