Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 530 OC

Cadog yn Llancarfan

Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.

Llun: Eglwys Sant Cadog, Llancarfan · The National Churches Trust, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

c. 530 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

Yn y 500au sefydlodd Cadog Sant ei fynachlog yn Llancarfan, ym Mro Morgannwg. Tyfodd yn un o ysgolion mawr de Cymru, ac am ganrifoedd deuai ysgolheigion yno i ddysgu.

PrydY 500au
BleLlancarfan, Bro Morgannwg
Ei deuluMab Gwynllyw a Gwladys, merch Brychan

Mab Gwynllyw a Gwladys#

Mae traddodiad yn dal i Gadog gael ei eni tua 497, yn fab i’r Brenin Gwynllyw a Gwladys, merch Brychan Brycheiniog. Fe’i hanfonwyd at Dathan yng Nghaerwent i ddysgu Lladin a bywyd mynach.

Astudiodd yn Iwerddon, a phriodolir iddo eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban. Yn Llydaw ymsefydlodd ar ynys yn afon Etel.

Ysgol Llancarfan#

Clas oedd Llancarfan, cymuned o glerigwyr, ac roedd yn enwog am ei ddysg. Ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a’r sant Gwyddelig Cainnech o Aghaboe. Ysgrifennodd Lifris o Lancarfan Fuchedd Cadog ychydig cyn 1086.

Yn gynnar yn 2008 cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch Eglwys Cadog, ac yn eu plith un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru. Gorffennwyd y gwaith o’u dadorchuddio yn 2013.

Cattwg Ddoeth#

Gelwir Cadog hefyd yn Gattwg Ddoeth, a chyhoeddwyd casgliad mawr o ddywediadau yn ei enw yn nhrydedd gyfrol y Myvyrian Archaiology. Ei Fuchedd gan Lifris yw’r hiraf a’r bwysicaf o Fucheddau’r saint a gasglwyd yn llawysgrif Cotton Vespasian A. xiv, ac fe’i hysgrifennwyd yn Llancarfan i anrhydeddu’r tŷ a chadarnhau ei diroedd.

Eglwys y ceirw#

Dywed y Fuchedd mai baedd gwyn a ddangosodd i Gadog le ei fynachlog, ac mai ei ewythr, y Brenin Pawl o Benychen, a roddodd y dyffryn iddo. Cors oedd y tir, a draeniodd ef a’i fynaich hi a chodi mynachlog, coleg ac ysbyty. Pan ddaeth adref o dair blynedd yn Iwerddon a chael yr adeiladau wedi syrthio, rhoddodd y mynaich ar waith yn llusgo coed o’r goedwig, a daeth dau garw allan o’r goedwig i’w helpu. Felly, medd y stori, y daeth y nant yn Nant Carfan, nant y ceirw, a’r lle yn Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’. Astudiodd hefyd gyda Bachan, athro rhethreg o’r Eidal.

Sant llawer gwlad#

Mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru ac yn Llydaw, gydag eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud. Yn yr Alban dywedir iddo godi mynachlog, efallai yn Kilmadock ger Doune, a gelwid ei ddilynwyr yno yn Gille Dog, gweision Cadog, enw sy’n fyw o hyd yn y cyfenwau Doig a Doak. Yn Llydaw mae rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd yn ei gofio, gyda chapeli yn Belz, Locoal-Mendon a Gouesnac’h, lle gelwir arno i iacháu’r byddar.

Mae Eglwys Gadog yng Nghaerllion, a ailgodwyd droeon, yn sefyll ar sylfeini pencadlys y lleng Rufeinig, a gall nodi cell gynnar iddo.

Ei ddyddiau gŵyl#

Mae’r Martyroleg Rufeinig yn cofio ‘Sant Cadog yr Abad, y sefydlwyd llawer o fynachlogydd yng Nghernyw a Llydaw dan ei enw’ ar 21 Medi. Yng Nghaerdydd cadwyd ei ddydd ar 25 Medi, ac ar yr Île de Saint-Cado yn Llydaw cynhelir pardwn mawr ar drydydd Sul mis Medi. Ar ddiwedd ei Fuchedd fe’i cludir i Beneventum yn ne’r Eidal, lle daw’n abad ac yn esgob dan yr enw Sophias.

Mae gan Lancarfan fab enwog arall: ganed Iolo Morganwg ym mhentref bach Pen-onn gerllaw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 497–c. 580

Cadog

Cadog Ddoeth (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.

Cadog

Cyn ac wedyn

  1. Ysgol Illtud (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.

    Ysgol Illtud
  2. Samson yn hwylio i Lydaw (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Mae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.

    Samson yn hwylio i Lydaw
  3. Camlan (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Camlan
  4. Gildas yn ysgrifennu (wedi’i gofnodi)

    Mae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.

    Gildas yn ysgrifennu

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf