Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

537 OC

Camlan

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

Llun: Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd · Unknown weaver, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

537 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi, ar y flwyddyn 537, Waith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. Mae traddodiad Cymru yn dal na fu farw Arthur yno, ond ei fod yn cysgu nes bydd Cymru ei angen eto.

Pryd537, ym Mlwyddnodau Cymru
BleCamlan; nid oes sicrwydd am y lle
Pwy a syrthioddArthur a Medrawd

Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd.

Blwyddnodau Cymru, y flwyddyn 537

Beth a ddywed y Blwyddnodau#

Nid yw’r cofnod yn dweud bod Arthur a Medrawd yn ymladd ar ochrau gwahanol, nac yn dweud pwy a orfu. Daeth y stori am y ddau’n elynion yn ddiweddarach, yn Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, tua 1136, sy’n gosod y frwydr wrth afon Camel yng Nghernyw.

Mae rhai haneswyr yn gweld Arthur a Chamlan yn wahanol, ond dadleua’r ysgolhaig Andrew Breeze i’r frwydr gael ei hymladd mewn gwirionedd, yn y blynyddoedd caled wedi oerni mawr 535 a 536.

Camlan yn chwedlau Cymru#

Mae’r Trioedd yn cyfrif Camlan ymhlith Tair Ofergad Ynys Prydain, ac yn dweud iddi ddechrau â bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar. Mae chwedl Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddaeth ohoni’n fyw: Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant am mai ef oedd yr olaf i adael Arthur.

Mae’n debyg mai ‘glan gam’ yw ystyr yr enw, glan afon droellog. Mae’r un gwraidd yn enw Camboglanna, caer Rufeinig ar Fur Hadrian, er nad dyna’r lle yn ôl pob tebyg.

Y sôn cyntaf am Fedrawd#

Y cofnod yn Annales Cambriae yw’r sôn dyddiedig cynharaf am y frwydr, a’r tro cyntaf yr enwir Medrawd yn unman mewn ysgrifen. Mae’r hanesydd Michael Wood yn nodi ei fod wedi’i ysgrifennu mewn arddull gwta, yn wahanol i’r cofnod am Faddon, a bod ei iaith yn cyfateb i ddarnau eraill dibynadwy o’r Annales, fel y gall fod yn ‘dystiolaeth ddilys fod Arthur wedi bod’.

Yn y canu a’r gyfraith#

Mae Englynion y Beddau, yn Llyfr Du Caerfyrddin, yn enwi Camlan fel man bedd mab Osfran. Mae’r Trioedd yn enwi’r frwydr eto ymhlith Tair Anniwair Osgordd a Thri Anfad Gyngor Ynys Prydain.

Roedd y frwydr yn hysbys hyd yn oed yn y gyfraith. Dywed copi o’r bedwaredd ganrif ar ddeg o gyfreithiau Hywel Dda, pan fynnai’r frenhines gân yn ei hystafell, y dylai’r bardd ganu am Gamlan, yn dawel, rhag tarfu ar y neuadd.

Pan fynno’r frenhines gân yn yr ystafell, caned y bardd gân am Gamlan, a hynny nid yn uchel, rhag tarfu ar y neuadd.

Cyfreithiau Hywel Dda, Peniarth MS 37

Yn Breuddwyd Rhonabwy mae’r frwydr yn dechrau pan fo Iddawg Cordd Prydain, a anfonwyd gan Arthur i wneud heddwch, yn sarhau Medrawd yn fwriadol yn lle hynny, a dywedodd y bardd Tudur Aled, yn y bymthegfed ganrif, iddi gael ei hymladd ‘am ddwy gneuen’.

I Afallon#

Camblana yw enw Sieffre o Fynwy ar y lle. Yn ei hanes ef mae Arthur, wedi’i glwyfo’n dost, yn cael ei gludo i Ynys Afallon i’w iacháu, ac yn trosglwyddo’r goron i’w gâr Custennin. Yn ei Fuchedd Myrddin ddiweddarach, Taliesin sy’n dod ag Arthur i Afallon. Gosododd Wace y frwydr yn ‘Camel, gyferbyn â’r fynedfa i Gernyw’, a Layamon yn Camelford, lle ysgrifennodd John Aubrey yn ddiweddarach fod ‘darnau o arfwisg i farch a dyn yn cael eu cael lawer gwaith wrth gloddio’r ddaear’. Mae Wace a Layamon ill dau yn dweud y deuai Arthur eto.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur
Oes Arthur

Medrawd

A syrthiodd gydag Arthur yng Nghamlan (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Fe’i henwir gydag Arthur ym Mlwyddnodion Cymru: ‘Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Ym Mrut Cymraeg mae’n nai i Arthur, yn frawd i Walchmai.

Medrawd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Samson yn hwylio i Lydaw (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Mae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.

    Samson yn hwylio i Lydaw
  2. Cadog yn Llancarfan (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

    Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.

    Cadog yn Llancarfan
  3. Gildas yn ysgrifennu (wedi’i gofnodi)

    Mae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.

    Gildas yn ysgrifennu
  4. Synod Llanddewi Brefi (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

    Mae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.

    Synod Llanddewi Brefi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf