Gildas
Hanesydd cyntaf y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.
Gildas
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 540 OC
Mae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.
Llun: Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, mewn carreg ar y lan yn Saint-Gildas-de-Rhuys yn Llydaw, lle sefydlodd ei fynachlog. · Romary, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons
Yn y 500au ysgrifennodd mynach o’r Brythoniaid o’r enw Gildas, yn Lladin, Ar Ddinistr a Choncwest Prydain, De Excidio et Conquestu Britanniae. Dyma’r unig wir ffynhonnell i’w oes a ysgrifennwyd gan un a fu’n byw drwyddi, a’r gyntaf i enwi Emrys Wledig a’r fuddugoliaeth ym Maddon.FfynhonnellDe Excidio et Conquestu Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer i’r 540au, gyda’r rhan fwyaf o ysgolheigion yn ffafrio tua 530–545; tair rhan: hanes Prydain, condemnio pum brenin, ymosod ar y clerigwyr; pregeth, nid hanes yn bennaf; yn Lladin; yr unig ffynhonnell hanesyddol bwysig o’r cyfnod gan un a oedd bron yn gyfoes; y cyntaf i sôn am Emrys Wledig a’r fuddugoliaeth ym Mynydd Baddon; y pum brenin, Cystennin, Aurelius Caninus, Gwrthefyr, Cynlas a Maelgwn, draig yr ynys; y llawysgrif hynaf, Cotton Vitellius A. VI, o’r ddegfed ganrif; argraffwyd gyntaf yn 1525 gan Polydore Vergil.
| Pryd | Fe’i dyddir fel arfer i’r 540au; dadleua rhai dros gynharach |
|---|---|
| Pwy | Gildas Sapiens, ‘Gildas Ddoeth’ |
| Dydd gŵyl | 29 Ionawr |
Nid hanes a fwriadai Gildas ei ysgrifennu. Pregeth mewn tair rhan yw ei lyfr: hanes Prydain, cerydd i bum brenin ei ddydd ei hun, a cherydd i’r clerigwyr. Ysgrifennodd iddo fod yn dawel am ddeng mlynedd neu ragor cyn llefaru.FfynonellauDe Excidio et Conquestu Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer i’r 540au, gyda’r rhan fwyaf o ysgolheigion yn ffafrio tua 530–545; tair rhan: hanes Prydain, condemnio pum brenin, ymosod ar y clerigwyr; pregeth, nid hanes yn bennaf; yn Lladin; yr unig ffynhonnell hanesyddol bwysig o’r cyfnod gan un a oedd bron yn gyfoes; y cyntaf i sôn am Emrys Wledig a’r fuddugoliaeth ym Mynydd Baddon; y pum brenin, Cystennin, Aurelius Caninus, Gwrthefyr, Cynlas a Maelgwn, draig yr ynys; y llawysgrif hynaf, Cotton Vitellius A. VI, o’r ddegfed ganrif; argraffwyd gyntaf yn 1525 gan Polydore Vergil.On the Ruin of Britain, chapters 1, 25 and 26 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 1: bu’n dawel am ddeng mlynedd neu ragor. Pennod 25: cymerodd y Brythoniaid arfau dan arweiniad Emrys Wledig (Ambrosius Aurelianus), gŵr gwylaidd. Pennod 26: blwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ac amser ei eni ef ei hun.
Y pum brenin oedd Cystennin, Aurelius Caninus, Gwrthefyr o Ddyfed, Cynlas a Maelgwn Gwynedd. Pregethwr llym oedd Gildas, a hyd yn oed wrth geryddu Maelgwn galwodd ef yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain.FfynonellauDe Excidio et Conquestu Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer i’r 540au, gyda’r rhan fwyaf o ysgolheigion yn ffafrio tua 530–545; tair rhan: hanes Prydain, condemnio pum brenin, ymosod ar y clerigwyr; pregeth, nid hanes yn bennaf; yn Lladin; yr unig ffynhonnell hanesyddol bwysig o’r cyfnod gan un a oedd bron yn gyfoes; y cyntaf i sôn am Emrys Wledig a’r fuddugoliaeth ym Mynydd Baddon; y pum brenin, Cystennin, Aurelius Caninus, Gwrthefyr, Cynlas a Maelgwn, draig yr ynys; y llawysgrif hynaf, Cotton Vitellius A. VI, o’r ddegfed ganrif; argraffwyd gyntaf yn 1525 gan Polydore Vergil.On the Ruin of Britain, chapters 31 and 33 to 36 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles, ar roman-britain.co.uk (Saesneg)Pennod 31: Gwrthefyr, teyrn y Demetae, mab annheilwng i frenin da. Pennod 33: Maelgwn, draig yr ynys, uwch na bron holl frenhinoedd Prydain, haelach ei rodd. Pennod 34: oni thyngaist dy fod yn fynach am byth? Pennod 36: athro coeth bron holl Brydain.
Dywed Buchedd a ysgrifennodd mynach o Rhuys yn Llydaw iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut. Astudiodd yn ysgol Illtud, dewis bywyd mynach yn hytrach na’i dras frenhinol, ac yn y diwedd ymsefydlu yn Llydaw, lle sefydlodd fynachlog Saint-Gildas-de-Rhuys.FfynhonnellGildas ↗Wikipedia (Saesneg)Gildas Sapiens, “Gildas Ddoeth” (tua 450/500 i tua 570); dywed y Fuchedd gan fynach o Rhuys iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut, a dybid unwaith mai Clud oedd hi; addysgwyd ef yng ngholeg Illtud ym Morgannwg, gan ddewis y bywyd mynachaidd yn hytrach na’i dras frenhinol; gofynnodd un o uchel frenhinoedd Iwerddon iddo adfer yr eglwys yno; ymsefydlodd yn Llydaw a sefydlu mynachlog yn Saint-Gildas-de-Rhuys; daw ei farw yn 570 o’r Annales Cambriae; ei ŵyl ar 29 Ionawr.
Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi ei farw yn 570: ‘bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid.’ Mae’r copi hynaf o’i lyfr o’r ddegfed ganrif, a Polydore Vergil a’i hargraffodd gyntaf yn 1525.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.De Excidio et Conquestu Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer i’r 540au, gyda’r rhan fwyaf o ysgolheigion yn ffafrio tua 530–545; tair rhan: hanes Prydain, condemnio pum brenin, ymosod ar y clerigwyr; pregeth, nid hanes yn bennaf; yn Lladin; yr unig ffynhonnell hanesyddol bwysig o’r cyfnod gan un a oedd bron yn gyfoes; y cyntaf i sôn am Emrys Wledig a’r fuddugoliaeth ym Mynydd Baddon; y pum brenin, Cystennin, Aurelius Caninus, Gwrthefyr, Cynlas a Maelgwn, draig yr ynys; y llawysgrif hynaf, Cotton Vitellius A. VI, o’r ddegfed ganrif; argraffwyd gyntaf yn 1525 gan Polydore Vergil.
Gildas fab Caw yw ef yn Gymraeg, Gweltaz yn Llydaweg, a gelwir ef hefyd yn Gildas Badonicus.FfynonellauGildas ↗Wicipedia CymraegBu farw 29 Ionawr 570; gelwid ef yn Gildas Sapiens, Gildas Ddoeth; Gildas fab Caw yn Gymraeg, Gweltaz yn Llydaweg; Buchedd mynach o Ruys: mab Caw, a anfonwyd i’w ddysgu gan Illtud gyda Samson a Paul Aurelian, yna i Iwerddon; yn ôl ei ddymuniad rhoddwyd ei gorff mewn cwch a’i ollwng gyda’r llanw, a thri mis wedyn, ar 11 Mai, cafodd gwŷr Ruys y cwch ar y lan a’i gorff yn gyfan, a’i gladdu yn Ruys.Gildas (his works and relics) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Gildas Badonicus a Gildas fab Caw; ‘un o’r ffigurau a gofnodwyd orau yn yr eglwys Gristnogol yn Ynysoedd Prydain yn y cyfnod ôl-Rufeinig, ac yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’; y cyntaf i enwi Emrys Wledig; adrodda am y fuddugoliaeth ym Mons Badonicus; ei greiriau, creirfa pen, braich a phen-glin, yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys a’i gorff y tu ôl i’r allor yno; priodolir iddo emyn y Lorica neu’r Llurig; ym Monedd y Saint ei feibion Gwynnog a Noethon a’i ferch Dolgar; awgryma David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba. Roedd yn ‘enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’, ac mae’n un o eglwyswyr ei oes ym Mhrydain a gofnodwyd orau.FfynhonnellGildas (his works and relics) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Gildas Badonicus a Gildas fab Caw; ‘un o’r ffigurau a gofnodwyd orau yn yr eglwys Gristnogol yn Ynysoedd Prydain yn y cyfnod ôl-Rufeinig, ac yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’; y cyntaf i enwi Emrys Wledig; adrodda am y fuddugoliaeth ym Mons Badonicus; ei greiriau, creirfa pen, braich a phen-glin, yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys a’i gorff y tu ôl i’r allor yno; priodolir iddo emyn y Lorica neu’r Llurig; ym Monedd y Saint ei feibion Gwynnog a Noethon a’i ferch Dolgar; awgryma David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba. Ysgrifennodd yn null proffwydi’r Hebreaid, Jeremeia yn anad neb, gan alw ar arweinwyr a chlerigwyr i droi oddi wrth bechod, ac mae’n dweud wrthym ei fod yn bedair a deugain oed pan ysgrifennodd.FfynonellauGildas, a monk of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAwdur De Excidio Britanniae, llythyr yn null proffwydi’r Hebreaid, Jeremeia yn anad neb, yn galw ar arweinwyr a chlerigwyr y Cymry i droi oddi wrth bechod; mae’n enwi Emrys Wledig yn gadfridog buddugol; adrodda am lythyr y Brythoniaid at Agitius, conswl am y drydedd waith, sy’n cyfateb i Aetius yn 446; darllena Ifor Williams y frawddeg enwog am Fynydd Baddon i olygu i Gildas ysgrifennu yn y bedwaredd flwyddyn a deugain wedi’r fuddugoliaeth, ‘fel y gwn yn dda, gan mai’r flwyddyn honno oedd blwyddyn fy ngeni’; y fuddugoliaeth a enillwyd gan Arthur, ‘yn ôl tystiolaeth gredadwy’; dilynodd dros ddeugain mlynedd o heddwch.Gildas ↗Wikipedia (Saesneg)Gildas Sapiens, “Gildas Ddoeth” (tua 450/500 i tua 570); dywed y Fuchedd gan fynach o Rhuys iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut, a dybid unwaith mai Clud oedd hi; addysgwyd ef yng ngholeg Illtud ym Morgannwg, gan ddewis y bywyd mynachaidd yn hytrach na’i dras frenhinol; gofynnodd un o uchel frenhinoedd Iwerddon iddo adfer yr eglwys yno; ymsefydlodd yn Llydaw a sefydlu mynachlog yn Saint-Gildas-de-Rhuys; daw ei farw yn 570 o’r Annales Cambriae; ei ŵyl ar 29 Ionawr.
Mae ysgolheigion yn dal i bwyso’r dyddiad. Mae Karen George yn cynnig tua 510 hyd 530, a Guy Halsall ‘Gildas cynnar’ yn ysgrifennu tua 490. Mae Andrew Breeze yn dadlau dros y flwyddyn 536, am fod Gildas yn sôn am ‘ryw niwl tew a nos ddu’ sy’n ‘eistedd ar yr ynys gyfan’, a gysyllta Breeze â’r oerfel mawr yn 535 a 536.FfynonellauDe Excidio et Conquestu Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer i’r 540au, gyda’r rhan fwyaf o ysgolheigion yn ffafrio tua 530–545; tair rhan: hanes Prydain, condemnio pum brenin, ymosod ar y clerigwyr; pregeth, nid hanes yn bennaf; yn Lladin; yr unig ffynhonnell hanesyddol bwysig o’r cyfnod gan un a oedd bron yn gyfoes; y cyntaf i sôn am Emrys Wledig a’r fuddugoliaeth ym Mynydd Baddon; y pum brenin, Cystennin, Aurelius Caninus, Gwrthefyr, Cynlas a Maelgwn, draig yr ynys; y llawysgrif hynaf, Cotton Vitellius A. VI, o’r ddegfed ganrif; argraffwyd gyntaf yn 1525 gan Polydore Vergil.Gildas ↗Wikipedia (Saesneg)Gildas Sapiens, “Gildas Ddoeth” (tua 450/500 i tua 570); dywed y Fuchedd gan fynach o Rhuys iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut, a dybid unwaith mai Clud oedd hi; addysgwyd ef yng ngholeg Illtud ym Morgannwg, gan ddewis y bywyd mynachaidd yn hytrach na’i dras frenhinol; gofynnodd un o uchel frenhinoedd Iwerddon iddo adfer yr eglwys yno; ymsefydlodd yn Llydaw a sefydlu mynachlog yn Saint-Gildas-de-Rhuys; daw ei farw yn 570 o’r Annales Cambriae; ei ŵyl ar 29 Ionawr.
Mae ei lyfr yn rhoi un o’r disgrifiadau cyntaf o Fur Hadrian, a dyma’r hanes cynharaf am wahodd y Sacsoniaid i Brydain. Dyfynnodd Beda, yn yr wythfed ganrif, ac ailadroddodd ef yn helaeth, a’i ddyfyniadau ef yw’r dystiolaeth hynaf i’r testun sydd wedi goroesi.FfynhonnellDe Excidio et Conquestu Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer i’r 540au, gyda’r rhan fwyaf o ysgolheigion yn ffafrio tua 530–545; tair rhan: hanes Prydain, condemnio pum brenin, ymosod ar y clerigwyr; pregeth, nid hanes yn bennaf; yn Lladin; yr unig ffynhonnell hanesyddol bwysig o’r cyfnod gan un a oedd bron yn gyfoes; y cyntaf i sôn am Emrys Wledig a’r fuddugoliaeth ym Mynydd Baddon; y pum brenin, Cystennin, Aurelius Caninus, Gwrthefyr, Cynlas a Maelgwn, draig yr ynys; y llawysgrif hynaf, Cotton Vitellius A. VI, o’r ddegfed ganrif; argraffwyd gyntaf yn 1525 gan Polydore Vergil.
Dywed y Fuchedd o Ruys iddo fynd i Iwerddon a’i wneud yn offeiriad yno, ac i’r uchel frenin Ainmuire ofyn iddo adfer yr eglwys yn Iwerddon, fel y teithiodd dros yr ynys i gyd yn codi eglwysi ac yn sefydlu mynachlogydd. Yn ddiweddarach aeth ymlaen i Rufain a Ravenna.FfynhonnellGildas ↗Wikipedia (Saesneg)Gildas Sapiens, “Gildas Ddoeth” (tua 450/500 i tua 570); dywed y Fuchedd gan fynach o Rhuys iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut, a dybid unwaith mai Clud oedd hi; addysgwyd ef yng ngholeg Illtud ym Morgannwg, gan ddewis y bywyd mynachaidd yn hytrach na’i dras frenhinol; gofynnodd un o uchel frenhinoedd Iwerddon iddo adfer yr eglwys yno; ymsefydlodd yn Llydaw a sefydlu mynachlog yn Saint-Gildas-de-Rhuys; daw ei farw yn 570 o’r Annales Cambriae; ei ŵyl ar 29 Ionawr. Awgryma’r hanesydd David Dumville mai Gildas a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba o Iona, a phriodolir iddo’r emyn a elwir y Lorica, y Llurig.FfynhonnellGildas (his works and relics) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Gildas Badonicus a Gildas fab Caw; ‘un o’r ffigurau a gofnodwyd orau yn yr eglwys Gristnogol yn Ynysoedd Prydain yn y cyfnod ôl-Rufeinig, ac yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’; y cyntaf i enwi Emrys Wledig; adrodda am y fuddugoliaeth ym Mons Badonicus; ei greiriau, creirfa pen, braich a phen-glin, yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys a’i gorff y tu ôl i’r allor yno; priodolir iddo emyn y Lorica neu’r Llurig; ym Monedd y Saint ei feibion Gwynnog a Noethon a’i ferch Dolgar; awgryma David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba. Mae Buchedd a ysgrifennwyd gan Garadog o Lancarfan yn adrodd sut y gwnaeth Gildas heddwch rhwng Arthur a Melwas, brenin Gwlad yr Haf, ac ennill rhyddid Gwenhwyfar.FfynhonnellGildas ↗Wikipedia (Saesneg)Gildas Sapiens, “Gildas Ddoeth” (tua 450/500 i tua 570); dywed y Fuchedd gan fynach o Rhuys iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut, a dybid unwaith mai Clud oedd hi; addysgwyd ef yng ngholeg Illtud ym Morgannwg, gan ddewis y bywyd mynachaidd yn hytrach na’i dras frenhinol; gofynnodd un o uchel frenhinoedd Iwerddon iddo adfer yr eglwys yno; ymsefydlodd yn Llydaw a sefydlu mynachlog yn Saint-Gildas-de-Rhuys; daw ei farw yn 570 o’r Annales Cambriae; ei ŵyl ar 29 Ionawr.
Yn ôl ei ddymuniad ei hun, rhoddwyd ei gorff mewn cwch a’i ollwng gyda’r llanw. Dri mis wedyn, ar 11 Mai, cafodd gwŷr Ruys y cwch ar y lan a’i gorff yn gyfan, a’i gladdu yno.FfynhonnellGildas ↗Wicipedia CymraegBu farw 29 Ionawr 570; gelwid ef yn Gildas Sapiens, Gildas Ddoeth; Gildas fab Caw yn Gymraeg, Gweltaz yn Llydaweg; Buchedd mynach o Ruys: mab Caw, a anfonwyd i’w ddysgu gan Illtud gyda Samson a Paul Aurelian, yna i Iwerddon; yn ôl ei ddymuniad rhoddwyd ei gorff mewn cwch a’i ollwng gyda’r llanw, a thri mis wedyn, ar 11 Mai, cafodd gwŷr Ruys y cwch ar y lan a’i gorff yn gyfan, a’i gladdu yn Ruys. Goroesodd ei greiriau, pen, braich a phen-glin mewn aur ac arian, y Chwyldro Ffrengig ynghudd ac maent yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys, a’i gorff y tu ôl i’r allor.FfynonellauGildas ↗Wikipedia (Saesneg)Gildas Sapiens, “Gildas Ddoeth” (tua 450/500 i tua 570); dywed y Fuchedd gan fynach o Rhuys iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut, a dybid unwaith mai Clud oedd hi; addysgwyd ef yng ngholeg Illtud ym Morgannwg, gan ddewis y bywyd mynachaidd yn hytrach na’i dras frenhinol; gofynnodd un o uchel frenhinoedd Iwerddon iddo adfer yr eglwys yno; ymsefydlodd yn Llydaw a sefydlu mynachlog yn Saint-Gildas-de-Rhuys; daw ei farw yn 570 o’r Annales Cambriae; ei ŵyl ar 29 Ionawr.Gildas (his works and relics) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Gildas Badonicus a Gildas fab Caw; ‘un o’r ffigurau a gofnodwyd orau yn yr eglwys Gristnogol yn Ynysoedd Prydain yn y cyfnod ôl-Rufeinig, ac yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’; y cyntaf i enwi Emrys Wledig; adrodda am y fuddugoliaeth ym Mons Badonicus; ei greiriau, creirfa pen, braich a phen-glin, yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys a’i gorff y tu ôl i’r allor yno; priodolir iddo emyn y Lorica neu’r Llurig; ym Monedd y Saint ei feibion Gwynnog a Noethon a’i ferch Dolgar; awgryma David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.
GildasMae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.
Cadog yn LlancarfanMae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
CamlanMae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.
Synod Llanddewi BrefiMae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.
Deiniol ym MangorYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf