
tua 430–700
Seintiau Powys
Tysilio’r tywysog-sant ym Meifod, Melangell a’i sgyfarnogod, a buddugoliaeth Alelwia Garmon.
Llun: Eglwys Santes Melangell ym Mhennant Melangell yn ei mynwent, ym mynyddoedd y Berwyn · John H Darch, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Powys yw gwlad Tysilio, tywysog o’r tŷ brenhinol a ddewisodd yr eglwys yn hytrach na’r goron a sefydlu Meifod, mam-eglwys Powys, lle claddwyd ei thywysogion yn ddiweddarach. Yn uwch yn y bryniau, yng nghwm Pennant, cysgododd Melangell sgyfarnog rhag cŵn brenin, a chael y cwm yn noddfa am byth.
Hŷn eto yw’r cof am Garmon, Germanus o Auxerre, a ddaeth i Brydain yn 429. Mae Beda’n adrodd sut yr arweiniodd y Brythoniaid i fuddugoliaeth heb daro ergyd, gyda bloedd fawr o Alelwia, ac mae traddodiad Cymru yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug. Mae Llanarmon, llan Garmon, yn enw a geir ar hyd a lled Powys.
Y saint
Sant Tysilio
Dydd gŵyl 8 Tachwedd
Mab Brochwel Ysgithrog, brenin Powys. Rhoddodd heibio ei le yn y llys i sefydlu’r eglwys ym Meifod, mam-eglwys Powys. Mae ei eglwys ar Ynys Tysilio yn afon Menai yn rhoi’r gair olaf i’r enw lle hiraf yn Ewrop: Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, ‘eglwys Tysilio ger yr ogof goch’. Mae traddodiad Llydaw yn ei gofio fel Suliac.
MeifodLlantysilioLlandysilio (Ynys Tysilio)Llandysilio (Maldwyn)Santes Melangell
Dydd gŵyl 27 Mai
Nawddsant sgyfarnogod. Medd ei Buchedd fod Brochwel, brenin Powys, yn hela yng nghwm Pennant pan redodd sgyfarnog o dan ei mantell, ac na fynnai ei gŵn fynd yn agos. Wedi’i gyffwrdd, rhoddodd y cwm iddi’n noddfa. Ei chreirfa ym Mhennant Melangell, a ailgodwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yw’r greirfa Romanésg hynaf yng ngogledd Ewrop, a gelwid sgyfarnogod y cwm yn ‘ŵyn Melangell’.
Pennant MelangellGarmon Sant
Dydd gŵyl 31 Gorffennaf
Esgob Auxerre yng Ngâl, a ddaeth i Brydain yn 429 i gryfhau’r eglwys. Mae Beda’n adrodd sut yr arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn byddin ysbeilwyr ac ennill y dydd gyda bloedd fawr o Alelwia, ac mae traddodiad Cymru yn gosod y maes ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug. Mae Colofn Eliseg yn ei enwi, ac mae eglwysi ar draws Cymru yn dwyn ei enw.
Maes GarmonLlanarmon Dyffryn CeiriogLlanarmon-yn-IâlLlanfechainLlanarmon (Gwrtheyrnion)Sant Dogfan
Un o feibion Brychan. Yn ei eglwys yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant y cyfieithodd William Morgan, y ficer, y Beibl cyfan i’r Gymraeg, y llyfr a achubodd yr iaith.
Sant Collen
Dydd gŵyl 21 Mai
Medd ei Fuchedd iddo fod yn filwr, yna’n abad Glastonbury, yna’n feudwy a wynebodd Wyn ap Nudd, brenin Annwfn, ar y Tor. Daeth yn y diwedd i ddyffryn Dyfrdwy, ac mae Llangollen yn dwyn ei enw.
Sant Tydecho
Dydd gŵyl 17 Rhagfyr
Perthynas i Gadfan a ddaeth gydag ef o Lydaw ac a ymsefydlodd yn nyffryn Dyfi ym Mawddwy. Ei eiddo ef yw’r eglwysi i fyny ac i lawr y cwm.
LlanymawddwyMallwydCemais (Maldwyn)Sant Cynllo
Dydd gŵyl 17 Gorffennaf
Sant y bryniau rhwng Gwy a Hafren, gydag eglwysi ar draws hen Faelienydd.
LlangynlloLlanbisterNantmelSant Idloes
Tyfodd y dref gyntaf ar afon Hafren, Llanidloes, o amgylch ei eglwys.
LlanidloesSant Dunawd
Abad Bangor Is-coed, mynachlog fwyaf y Brythoniaid. Mae Beda’n dweud bod ganddi gymaint o fynachod nes eu rhannu’n saith grŵp o dri chant. Siaradodd Dunawd dros yr eglwys Frythonig pan ddaeth Awstin, a chadw ei harferion hynafol ei hun.
Bangor Is-coed
Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.
Eu llannau ar y map
Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


