Hanes Cymru / Seintiau Cymru

tua 450–550

Seintiau Brycheiniog

Brychan, tad y saint, a’r meibion a’r merched a gariodd ei ffydd ar draws Cymru a Chernyw.

Llun: Eglwys Gadeiriol Aberhonddu, hen eglwys priordy Sant Ioan, yn haul y prynhawn · Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Brycheiniog oedd teyrnas Brychan, ac mae traddodiad Cymru yn ei gofio’n anad dim fel tad y saint. Mae’r hen restrau’n rhoi iddo bedair merch ar hugain a llawer o feibion, ac mae eu henwau wedi’u gwasgaru ar draws y map: Dwynwen ym Môn, Tudful ym Merthyr, Gwladys yng Ngwent, Cynog yn y Bannau ac eraill cyn belled â Chernyw.

Yn nyffryn Wysg mae’r cof yn agos. Disgrifiodd Gerallt Gymro, a adwaenai Aberhonddu’n dda, ŵyl Elined ar 1 Awst, pan ddeuai tyrfaoedd at ei chapel uwchben y dref i ganu a dawnsio.

Y saint

  1. Brychan Brycheiniog

    Dydd gŵyl 6 Ebrill

    Brenin Brycheiniog a thad y saint. Mae traddodiad Cymru yn rhoi iddo bedair merch ar hugain a llawer o feibion, ac olrheiniwyd teuluoedd seintiau Cymru, Cernyw a Llydaw yn ôl ato ef, at Gunedda ac at Gaw.

    Brychan Brycheiniog
  2. Sant Cynog

    Dydd gŵyl 7 Hydref

    Mab hynaf Brychan, a merthyr. Bu farw, medd y traddodiad, ar y bryn uwchben Merthyr Cynog, lle saif ei eglwys. Cadwyd ei dorch efydd, rhodd ei dad, yn grair sanctaidd yn Aberhonddu, a’i gweld gan Gerallt Gymro.

    Merthyr CynogDefynnogYstradgynlaisPenderyn
  3. Santes Elined

    Dydd gŵyl 1 Awst

    Merch i Frychan a ddewisodd, medd y traddodiad, fywyd gwraig sanctaidd a bu farw ar fryn y Slwch uwchben Aberhonddu. Gwelodd Gerallt Gymro ei gŵyl yno ar 1 Awst, gyda thyrfaoedd yn canu a dawnsio er anrhydedd iddi.

    Y Slwch
  4. Sant Cynidr

    Ŵyr i Frychan. Mae pentref Llangynidr ar lan Wysg yn dwyn ei enw.

    Llangynidr
  5. Sant Gastyn

    Yr athro a fedyddiodd ac a ddysgodd Gynog. Saif ei eglwys ar lan Llyn Syfaddan.

    Llangasty Tal-y-llyn

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Eu llannau ar y map

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint GovanLlandeilo: Saint TeiloLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint YstyffanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the BlessedLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint TeglaMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint DunodSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint BarucCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint MachesBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint PetrocMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint Gastyn

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf