Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 829; copi tua 1100

Historia Brittonum

Hanes Ynys Prydain a gasglwyd yng Ngwynedd yn nheyrnasiad Merfyn Frych, a adwaenir ers tro wrth enw Nennius.

Llun: Anodau Cymru yn Harley 3859, y copi hynaf o Hanes y Brythoniaid · Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 829, yng Ngwynedd, yn nheyrnasiad Merfyn Frych
Copi hynafY Llyfrgell Brydeinig, Harley MS 3859, tua 1100
Gydag efAnodau Cymru ac achau brenhinoedd Cymru
IaithLladin

Yr hanes cyntaf a ysgrifennwyd yng Nghymru

Casglwyd Hanes y Brythoniaid, Historia Brittonum, yng Ngwynedd tua 829, yn nyddiau Merfyn Frych, y brenin a sefydlodd linach Rhodri Mawr a Hywel Dda. Mae’n adrodd stori Ynys Prydain o Frutus hyd ryfeloedd y Saeson: dyfodiad y Rhufeiniaid, brwydr hir y Brythoniaid, Gwrtheyrn a dwy ddraig Dinas Emrys, a deuddeg brwydr Arthur, arweinydd brwydrau brenhinoedd y Brythoniaid. Dyma’r llyfr cyntaf i enwi buddugoliaethau Arthur a’r cyntaf i enwi’r hen feirdd Taliesin ac Aneirin.

Adwaenir ei awdur ers tro fel Nennius, o ragair a geir mewn rhai copïau, lle mae’n dweud iddo ‘wneud pentwr o’r cyfan a gafodd’. Mae tudalen yr awdur ei hun ar y wefan hon yn adrodd ei stori.

Y llawysgrif yn Llundain

Mae’r llyfr wedi goroesi mewn llawer copi, ond mae un yn fwy gwerthfawr na’r un: llawysgrif a ysgrifennwyd tua 1100 ac sydd heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig, rhif Harley 3859. Gyda’r Hanes mae’n cadw dau drysor arall o Gymru gynnar. Un yw’r Annales Cambriae, Anodau Cymru, a gadwyd yn Nhyddewi, sy’n rhedeg o 447 hyd 954 ac yn cofnodi brwydr Baddon a gwaith Camlan. Y llall yw cyfres o achau brenhinoedd Cymru, a luniwyd yn nyddiau Owain ap Hywel Dda, sy’n olrhain ei linach yn ôl drwy Rodri Mawr a Chunedda hyd at Frythoniaid oes Rhufain.

Anodau Cymru yn Harley 3859: ‘marwolaeth fawr ym Mhrydain, pan fu farw Cadwaladr fab Cadwallon’
Anodau Cymru yn Harley 3859: ‘marwolaeth fawr ym Mhrydain, pan fu farw Cadwaladr fab Cadwallon’ · Llun: Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Public domain, Wikimedia Commons

Copi Chartres

Cadwyd copi hŷn eto, a ysgrifennwyd tua 900, am fil o flynyddoedd yn llyfrgell Chartres yn Ffrainc. Fe’i dinistriwyd yn 1944, ym momio’r Ail Ryfel Byd, ond roedd ysgolheigion wedi argraffu ei destun cyn hynny, felly ni chollwyd ei eiriau.

Deuddeg brwydr Arthur

Ym mhennod 56 Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac enwir ei ddeuddeg brwydr: yn aber y Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, ar y Bassas, yng nghoed Celidon, yng nghaer Guinnion, yn Ninas y Lleng, ar y Tribruit, ar Fynydd Agned, ac ar Fynydd Baddon, lle cwympodd 960 o wŷr mewn un rhuthr.

Rhyfeddodau Prydain

Gyda’r Hanes daw’r Mirabilia, Rhyfeddodau Prydain, tri rhyfeddod ar ddeg yr ynys a rhagor o Fôn ac Iwerddon; un yw ôl pawen Cabal, ci Arthur, ar garreg ym Muellt. Mae o leiaf bum hen lawysgrif yn cadw’r Hanes, a chafodd ei roi yn Wyddeleg hefyd fel y Lebor Bretnach.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf