Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

y nawfed ganrif

Martianus Capella Corpus

Gwerslyfr mawr y saith gelfyddyd, a gopïwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif ac a lanwyd â nodiadau gan ei ddarllenwyr o Gymry.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydy nawfed ganrif, yng Nghymru
IaithLladin, gyda thua 140 o nodiadau yn yr Hen Gymraeg
Cedwir ynColeg Corpus Christi, Caergrawnt (MS 153)
Trysorun o’r casgliadau cynharaf o Gymraeg ysgrifenedig

Gwerslyfr y saith gelfyddyd

Ysgrifennodd Martianus Capella, yn y bumed ganrif, lyfr rhyfedd a hardd o’r enw Priodas Philoleg a Mercher. Dan stori am briodas y duwiau mae’n dysgu’r saith gelfyddyd: gramadeg, rhesymeg, rhethreg, geometreg, rhifyddeg, seryddiaeth a cherddoriaeth. Am fil o flynyddoedd bu’n werslyfr Ewrop, ac ysgrifennwyd y copi hwn yng Nghymru yn y nawfed ganrif.

Y Gymraeg rhwng y llinellau

Llanwodd ei ddarllenwyr yng Nghymru ef â nodiadau, yn Lladin ac yn Gymraeg. Yn 1871 daeth Henry Bradshaw, llyfrgellydd Caergrawnt, o hyd i’r Gymraeg yn eu plith, a thynnwyd tua 140 o eiriau ac ymadroddion Hen Gymraeg allan a’u hargraffu gan Whitley Stokes. Gyda Juvencus a Llyfr Commoneus maent ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi, ac maent yn dangos ysgolheigion Cymru’n gweithio drwy ddysg anoddaf eu hoes yn eu hiaith eu hunain.

Ysgrifennwyd y llyfr gan sawl copïydd. Defnyddiodd un ohonynt y llythrennau Carolaidd newydd a luniwyd yn llys Siarlymaen, un o’r enghreifftiau cynharaf o’r llaw honno yn yr ynysoedd hyn. Mae’n arwydd fod eglwysi Cymru mewn cysylltiad â dysg ymerodraeth y Ffranciaid.

Ei daith

Erbyn y 930au roedd y llyfr yn Lloegr, efallai yn Abaty Awstin Sant yng Nghaergaint, lle llanwyd ei fylchau a chywiro ei destun, ac ychwanegwyd rhestr o eiriau anodd ar y diwedd. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg daeth i’r Archesgob Matthew Parker, y mae ei lyfrgell yng Ngholeg Corpus Christi, Caergrawnt. Credir bod cysylltiad â Thyddewi yn debygol: ysgrifennodd yr Esgob Richard Davies o Dyddewi, ysgolhaig gorffennol Cymru, at Parker am hen lyfrau. Gellir gweld pob tudalen ar-lein heddiw.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf