Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

y nawfed ganrif

Englynion y Juvencus

Copi o gerdd Ladin ar fywyd Crist gan y bardd Juvencus o Sbaen, a ysgrifennwyd yng Nghymru.

Llun: Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 · Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwnaedy 9fed ganrif, yng Nghymru
IaithLladin, gyda Chymraeg a Gwyddeleg yn yr ymylon
Cedwir ynLlyfrgell Prifysgol Caergrawnt (MS Ff.4.42)
Trysordeuddeg englyn, y farddoniaeth Gymraeg ysgrifenedig hynaf

Cerdd am fywyd Crist

Offeiriad o Sbaen oedd Juvencus a adroddodd, tua’r flwyddyn 330, stori’r efengylau mewn mydr Lladin. Carwyd a chopïwyd ei gerdd ledled Ewrop Gristnogol, a gwnaed y copi hwn yng Nghymru yn y nawfed ganrif. Llanwodd ei ysgolheigion ei ymylon â nodiadau, gan esbonio geiriau Lladin anodd yn Gymraeg, sy’n ei wneud yn un o’r tystion cynharaf i’r iaith Gymraeg yn unman.

Yr englynion

Ychwanegwyd deuddeg pennill Cymraeg at ei dudalennau, a dyma’r farddoniaeth Gymraeg hynaf i oroesi mewn ysgrifen. Mae tri ohonynt yn llais rhyfelwr sy’n eistedd gyda’i osgordd, ond na fyn siarad na chwerthin heno, mor drwm yw ei alar. Maent yn perthyn i’r un byd ag englynion Llywarch Hen a Heledd: hen ganu chwedlonol y Brythoniaid, yng ngenau arwyr a oroesodd eu cymdeithion.

Mae’r naw arall yn emyn o fawl i Dduw’r Creawdwr, a wnaeth ryfeddodau’r byd. Maent yn dangos bod yr englyn erbyn y nawfed ganrif eisoes yn gelfyddyd gain a phrofiadol, y mesur y mae beirdd Cymru wedi’i ddefnyddio byth oddi ar hynny.

Pam mae’n bwysig

Mae’r rhan fwyaf o farddoniaeth gynnar Cymru wedi goroesi mewn copïau a wnaed ganrifoedd wedi ei chyfansoddi yn unig. Ysgrifennwyd y penillion hyn o fewn oes y beirdd eu hunain. Maent yn profi bod barddoniaeth y Cynfeirdd yn hen mewn gwirionedd, ac yn gadael i ni glywed Cymraeg mwy na mil o flynyddoedd yn ôl.

Y copïwyr

Bu mwy na deg copïydd yn gweithio ar y llyfr yng Nghymru tua’r flwyddyn 900. Roedd gan un yr enw Gwyddeleg Nuadu, a chuddiodd un arall ei enw Cymraeg, Cemelliauc, mewn llythrennau Groeg.

Ifor Williams a’r englynion

Cyhoeddodd Ifor Williams y ddwy gerdd yn 1933 fel ‘Tri Englyn y Juvencus’ a ‘Naw Englyn y Juvencus’. Gellir gweld y llyfr cyfan ar-lein heddiw yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf