

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
y nawfed ganrif
Englynion y Juvencus
Copi o gerdd Ladin ar fywyd Crist gan y bardd Juvencus o Sbaen, a ysgrifennwyd yng Nghymru.
Llun: Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 · Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Gwnaed | y 9fed ganrif, yng Nghymru |
|---|---|
| Iaith | Lladin, gyda Chymraeg a Gwyddeleg yn yr ymylon |
| Cedwir yn | Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt (MS Ff.4.42) |
| Trysor | deuddeg englyn, y farddoniaeth Gymraeg ysgrifenedig hynaf |
Cerdd am fywyd Crist
Offeiriad o Sbaen oedd Juvencus a adroddodd, tua’r flwyddyn 330, stori’r efengylau mewn mydr Lladin. Carwyd a chopïwyd ei gerdd ledled Ewrop Gristnogol, a gwnaed y copi hwn yng Nghymru yn y nawfed ganrif. Llanwodd ei ysgolheigion ei ymylon â nodiadau, gan esbonio geiriau Lladin anodd yn Gymraeg, sy’n ei wneud yn un o’r tystion cynharaf i’r iaith Gymraeg yn unman.
Yr englynion
Ychwanegwyd deuddeg pennill Cymraeg at ei dudalennau, a dyma’r farddoniaeth Gymraeg hynaf i oroesi mewn ysgrifen. Mae tri ohonynt yn llais rhyfelwr sy’n eistedd gyda’i osgordd, ond na fyn siarad na chwerthin heno, mor drwm yw ei alar. Maent yn perthyn i’r un byd ag englynion Llywarch Hen a Heledd: hen ganu chwedlonol y Brythoniaid, yng ngenau arwyr a oroesodd eu cymdeithion.
Mae’r naw arall yn emyn o fawl i Dduw’r Creawdwr, a wnaeth ryfeddodau’r byd. Maent yn dangos bod yr englyn erbyn y nawfed ganrif eisoes yn gelfyddyd gain a phrofiadol, y mesur y mae beirdd Cymru wedi’i ddefnyddio byth oddi ar hynny.
Pam mae’n bwysig
Mae’r rhan fwyaf o farddoniaeth gynnar Cymru wedi goroesi mewn copïau a wnaed ganrifoedd wedi ei chyfansoddi yn unig. Ysgrifennwyd y penillion hyn o fewn oes y beirdd eu hunain. Maent yn profi bod barddoniaeth y Cynfeirdd yn hen mewn gwirionedd, ac yn gadael i ni glywed Cymraeg mwy na mil o flynyddoedd yn ôl.
Y copïwyr
Bu mwy na deg copïydd yn gweithio ar y llyfr yng Nghymru tua’r flwyddyn 900. Roedd gan un yr enw Gwyddeleg Nuadu, a chuddiodd un arall ei enw Cymraeg, Cemelliauc, mewn llythrennau Groeg.FfynhonnellJuvencus Manuscript ↗Wikipedia (Saesneg)Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt MS Ff. 4.42, a wnaed rywle yng Nghymru gan fwy na deg copïydd tua 900; roedd gan un copïydd yr enw Gwyddeleg Nuadu, a chuddiodd un arall yr enw Cymraeg Cemelliauc mewn llythrennau Groeg; y naw englyn, ar ryfeddodau creadigaeth Duw, a’r tri englyn, galar rhyfelwr, yw’r englynion cynharaf sydd wedi goroesi; Ifor Williams, ‘Tri Englyn y Juvencus’ a ‘Naw Englyn y Juvencus’ (1933); mae ffacsimili digidol ar-lein yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt.
Ifor Williams a’r englynion
Cyhoeddodd Ifor Williams y ddwy gerdd yn 1933 fel ‘Tri Englyn y Juvencus’ a ‘Naw Englyn y Juvencus’. Gellir gweld y llyfr cyfan ar-lein heddiw yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt.FfynhonnellJuvencus Manuscript ↗Wikipedia (Saesneg)Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt MS Ff. 4.42, a wnaed rywle yng Nghymru gan fwy na deg copïydd tua 900; roedd gan un copïydd yr enw Gwyddeleg Nuadu, a chuddiodd un arall yr enw Cymraeg Cemelliauc mewn llythrennau Groeg; y naw englyn, ar ryfeddodau creadigaeth Duw, a’r tri englyn, galar rhyfelwr, yw’r englynion cynharaf sydd wedi goroesi; Ifor Williams, ‘Tri Englyn y Juvencus’ a ‘Naw Englyn y Juvencus’ (1933); mae ffacsimili digidol ar-lein yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt.
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Y Cynfeirdd → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf