Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 817–835

Llyfr Commoneus

Llyfr ysgol Cymreig o’r nawfed ganrif, sydd heddiw’n rhan o Lyfr Ysgol Sant Dunstan yn Rhydychen.

Llun: Tudalen o Lyfr Commoneus, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 817–835, gyda gwyddor Nemnivus · Commoneus and other Welsh scribes; Bodleian Libraries, Oxford (MS. Auct. F. 4. 32), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 817–835, yng Nghymru
Gangopïydd sy’n galw ei hun yn Commoneus
Cedwir ynLlyfrgell Bodley, Rhydychen (MS. Auct. F. 4. 32)
Trysorgwersi Lladin a Groeg wedi’u hesbonio yn yr Hen Gymraeg, a gwyddor Nemnivus

Llyfr ysgol Cymreig o’r nawfed ganrif

Yn Llyfrgell Bodley yn Rhydychen mae cyfrol fach a elwir yn Llyfr Ysgol Sant Dunstan. Pedair hen lawysgrif wedi’u rhwymo ynghyd ydyw, ac ysgrifennwyd dwy o’r pedair yng Nghymru yn y nawfed ganrif. Y gyntaf yw Llyfr Commoneus, Liber Commonei, a enwyd ar ôl y copïydd sy’n ei lofnodi. Mae ei dablau Pasg yn rhedeg o 817 i 835, felly fe’i gwnaed yn y blynyddoedd hynny, yn oes Merfyn Frych a Hanes y Brythoniaid.

Llyfr nodiadau ysgol eglwysig Gymreig ydyw. Ynddo mae darn o Isidor ar rifau, tablau’r lleuad a’r Pasg, traethawd ar sut i’w cyfrif, a darlleniadau Groeg a Lladin ar gyfer gwasanaeth mawr Gwylnos y Pasg. Rhwng y llinellau ysgrifennodd ei athrawon ystyr geiriau anodd yn Gymraeg, Hen Gymraeg mwy na mil ac un cant o flynyddoedd yn ôl.

Gwyddor Nemnivus

Ar un o’i dudalennau mae set o lythrennau, pob un â’i henw, ac enw Nemnivus, un o ysgolheigion y Brythoniaid, uwch eu pennau. Mae rhai wedi tybio mai’r un gŵr ydoedd â Nennius, a gasglodd Hanes y Brythoniaid yn yr union flynyddoedd hyn. Pwy bynnag ydoedd, mae ei wyddor yn dangos dysgedigion Cymru’n meddwl sut y dylid ysgrifennu eu hiaith eu hunain.

Ofydd â nodiadau Cymraeg

Dechrau Celfyddyd Serch Ofydd, a gopïwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif, gyda nodiadau Cymraeg rhwng y llinellau
Dechrau Celfyddyd Serch Ofydd, a gopïwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif, gyda nodiadau Cymraeg rhwng y llinellau · Llun: Welsh scribes of the 9th century; Bodleian Libraries, Oxford (MS. Auct. F. 4. 32), Public domain, Wikimedia Commons

Pedwaredd ran y llyfr yw llyfr cyntaf Celfyddyd Serch Ofydd, y bardd Rhufeinig mawr, a gopïwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif. Ychwanegodd tri chopïydd Cymreig nodiadau rhwng ei linellau, yn Lladin ac yn Gymraeg. Mae’n dangos bod ysgolheigion Cymru’n darllen beirdd Rhufain yn ogystal â thadau’r Eglwys.

Ei daith

Erbyn y ddegfed ganrif roedd y llyfr wedi croesi i Loegr. Ar ei dudalen gyntaf mae llun o Grist â mynach yn penlinio wrth ei draed, a enwir yn y penillion uwch ei ben fel Dunstan, abad Glastonbury a ddaeth yn archesgob Caergaint, a dywedir fel arfer mai ef ei hun a’i tynnodd. Arhosodd y llyfr yn Glastonbury hyd ddiwedd yr Oesoedd Canol. Bu’n eiddo i Thomas Allen o Rydychen, a’i rhoddodd i Lyfrgell Bodley yn 1601, a gellir gweld pob tudalen ar-lein heddiw.

Pobl y llyfr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf