Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

yr wythfed ganrif

Efengylau Llandeilo

Llyfr efengylau Lladin a berthynai i eglwys Teilo yn Llandeilo Fawr yn y nawfed ganrif.

Llun: Portread Sant Luc yn Efengylau Sant Chad (Lichfield) o’r wythfed ganrif, sy’n cadw’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi yn eu hymylon · Unknown 8th-century scribe, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwnaedyr 8fed ganrif, efallai yng Nghymru
Iaithefengylau Lladin, gyda nodiadau mewn Hen Gymraeg
Maint236 o dudalennau, wyth ohonynt wedi’u haddurno
Cedwir ynEglwys Gadeiriol Caerlwytgoed, ers y 10fed ganrif

Llyfr efengylau eglwys Teilo

Mae’r llyfr Lladin mawr hwn o’r efengylau yn un o drysorau oes y saint. Mae ei dudalennau lliw, gyda’u lluniau o’r efengylwyr a’u carped o glymwaith, yn perthyn i’r un byd â Llyfr Kells ac Efengylau Lindisfarne. Cred rhai ysgolheigion iddo gael ei ysgrifennu yng Nghymru ei hun, efallai yn Llandeilo Fawr, eglwys Sant Teilo yn nyffryn Tywi.

Gwyddom ei fod yn Llandeilo yn y nawfed ganrif, oherwydd yr hyn a ysgrifennwyd yn ei ymylon. Mae un nodyn yn adrodd sut y’i prynwyd gan ŵr o’r enw Gelhi, a dalodd amdano â’i farch gorau, a’i roi ‘i Dduw ac i allor Sant Teilo’. Mae nodiadau eraill yn cofnodi rhoddion tir o fewn pymtheg milltir i Landeilo, ac enwau clerigwyr Teilo a fu’n dystion iddynt.

Y Gymraeg ysgrifenedig hynaf

Y nodiadau ymyl hynny yw’r rhyddiaith Gymraeg hynaf sydd wedi goroesi. Mae’r enwocaf, a elwir wrth ei air Lladin cyntaf yn gofnod Surexit, yn cofnodi ffrae am ddarn o dir rhwng Tudfwlch ac Elgu, a sut y’i setlwyd mewn heddwch o flaen tystion, gyda rhodd o farch a gwartheg. Dyma lais Cymru’r nawfed ganrif, yn trefnu ei materion drwy gyfraith, yn ei hiaith ei hun, fwy na mil o flynyddoedd yn ôl.

Sut y daeth i Gaerlwytgoed

Ni ŵyr neb sut yr aeth y llyfr o Landeilo. Roedd yng Nghaerlwytgoed erbyn diwedd y ddegfed ganrif, ac yno y bu byth oddi ar hynny, a’i alw heddiw yn Efengylau Sant Chad. Tynnwyd lluniau o’i dudalennau â golau a laser modern, fel y gall unrhyw un weld hyd yn oed y marciau gwan a grafwyd i’w femrwn.

Llyfr mawr yr efengylau

Mae ei dudalennau’n 30.8 cm wrth 23.5 cm, ac mae’n dal Mathew, Marc a rhan gyntaf Luc. Dyddia’r hanesydd celf Peter Lord ef i tua 730, ac mae tri o’r nodiadau ar ei ymylon yn enwi tiroedd o fewn pymtheng milltir i Landeilo Fawr.

Ysgrifen wedi’i chrafu yn y memrwn

Ailrwymodd Roger Powell y llyfr yn 1962, ac mae i’w weld gan y cyhoedd ers 1982. Yn 2010 dechreuodd Bill Endres dynnu llun o bob tudalen, ac yn 2014 daeth yn ôl i ddal yr ysgrifen wan a grafwyd yn y memrwn â phin sych.

Pobl y llyfr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf