

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
yr wythfed ganrif
Efengylau Llandeilo
Llyfr efengylau Lladin a berthynai i eglwys Teilo yn Llandeilo Fawr yn y nawfed ganrif.
Llun: Portread Sant Luc yn Efengylau Sant Chad (Lichfield) o’r wythfed ganrif, sy’n cadw’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi yn eu hymylon · Unknown 8th-century scribe, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
| Gwnaed | yr 8fed ganrif, efallai yng Nghymru |
|---|---|
| Iaith | efengylau Lladin, gyda nodiadau mewn Hen Gymraeg |
| Maint | 236 o dudalennau, wyth ohonynt wedi’u haddurno |
| Cedwir yn | Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed, ers y 10fed ganrif |
Llyfr efengylau eglwys Teilo
Mae’r llyfr Lladin mawr hwn o’r efengylau yn un o drysorau oes y saint. Mae ei dudalennau lliw, gyda’u lluniau o’r efengylwyr a’u carped o glymwaith, yn perthyn i’r un byd â Llyfr Kells ac Efengylau Lindisfarne. Cred rhai ysgolheigion iddo gael ei ysgrifennu yng Nghymru ei hun, efallai yn Llandeilo Fawr, eglwys Sant Teilo yn nyffryn Tywi.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wicipedia (Saesneg)Llyfr efengylau o’r wythfed ganrif; mae nodyn ymyl yn cofnodi i Gelhi ei brynu am ei farch gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; yng Nghaerlwytgoed erbyn diwedd y ddegfed ganrif.
Gwyddom ei fod yn Llandeilo yn y nawfed ganrif, oherwydd yr hyn a ysgrifennwyd yn ei ymylon. Mae un nodyn yn adrodd sut y’i prynwyd gan ŵr o’r enw Gelhi, a dalodd amdano â’i farch gorau, a’i roi ‘i Dduw ac i allor Sant Teilo’. Mae nodiadau eraill yn cofnodi rhoddion tir o fewn pymtheg milltir i Landeilo, ac enwau clerigwyr Teilo a fu’n dystion iddynt.
Y Gymraeg ysgrifenedig hynaf
Y nodiadau ymyl hynny yw’r rhyddiaith Gymraeg hynaf sydd wedi goroesi. Mae’r enwocaf, a elwir wrth ei air Lladin cyntaf yn gofnod Surexit, yn cofnodi ffrae am ddarn o dir rhwng Tudfwlch ac Elgu, a sut y’i setlwyd mewn heddwch o flaen tystion, gyda rhodd o farch a gwartheg. Dyma lais Cymru’r nawfed ganrif, yn trefnu ei materion drwy gyfraith, yn ei hiaith ei hun, fwy na mil o flynyddoedd yn ôl.
Sut y daeth i Gaerlwytgoed
Ni ŵyr neb sut yr aeth y llyfr o Landeilo. Roedd yng Nghaerlwytgoed erbyn diwedd y ddegfed ganrif, ac yno y bu byth oddi ar hynny, a’i alw heddiw yn Efengylau Sant Chad. Tynnwyd lluniau o’i dudalennau â golau a laser modern, fel y gall unrhyw un weld hyd yn oed y marciau gwan a grafwyd i’w femrwn.
Llyfr mawr yr efengylau
Mae ei dudalennau’n 30.8 cm wrth 23.5 cm, ac mae’n dal Mathew, Marc a rhan gyntaf Luc. Dyddia’r hanesydd celf Peter Lord ef i tua 730, ac mae tri o’r nodiadau ar ei ymylon yn enwi tiroedd o fewn pymtheng milltir i Landeilo Fawr.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Tudalennau 30.8 wrth 23.5 cm; erys 236 tudalen, wyth ohonynt wedi’u goliwio; Mathew, Marc a rhan gyntaf Luc; dyddia Peter Lord ef i 730; collwyd yr ail gyfrol yn 1672 neu 1673 yn ôl pob tebyg; tociwyd yn 1707, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962, i’w weld gan y cyhoedd o 1982; mae tri o’r nodiadau ymyl yn enwi tiroedd o fewn pymtheng milltir i Landeilo Fawr; prynodd Gelhi ef am ei geffyl gorau; digideiddiwyd o 2010 gan Bill Endres, a ddychwelodd yn 2014 i ddal yr ysgrifen bigfain.
Ysgrifen wedi’i chrafu yn y memrwn
Ailrwymodd Roger Powell y llyfr yn 1962, ac mae i’w weld gan y cyhoedd ers 1982. Yn 2010 dechreuodd Bill Endres dynnu llun o bob tudalen, ac yn 2014 daeth yn ôl i ddal yr ysgrifen wan a grafwyd yn y memrwn â phin sych.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Tudalennau 30.8 wrth 23.5 cm; erys 236 tudalen, wyth ohonynt wedi’u goliwio; Mathew, Marc a rhan gyntaf Luc; dyddia Peter Lord ef i 730; collwyd yr ail gyfrol yn 1672 neu 1673 yn ôl pob tebyg; tociwyd yn 1707, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962, i’w weld gan y cyhoedd o 1982; mae tri o’r nodiadau ymyl yn enwi tiroedd o fewn pymtheng milltir i Landeilo Fawr; prynodd Gelhi ef am ei geffyl gorau; digideiddiwyd o 2010 gan Bill Endres, a ddychwelodd yn 2014 i ddal yr ysgrifen bigfain.
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
