Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

dechrau’r ddegfed ganrif

Y Darn Computus

Un ddalen ar gyfrif y lleuad a dyddiad y Pasg, a ysgrifennwyd yng Nghymru yn gynnar yn y ddegfed ganrif.

Llun: Tablau’r Pasg a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y 830au, yn Llyfr Commoneus: yr un wyddor amser ag y mae’r Darn Computus yn ei hesbonio yn Gymraeg · Commoneus; Bodleian Libraries, Oxford (MS. Auct. F. 4. 32), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwyddechrau’r ddegfed ganrif, yng Nghymru
Maintun ddalen
Cedwir ynLlyfrgell Prifysgol Caergrawnt (Add. MS 4543)
Trysortudalen o Hen Gymraeg wedi’i hysgrifennu fel rhyddiaith

Tudalen am y lleuad

Un ddalen o femrwn yw’r Darn Computus, a ysgrifennwyd yng Nghymru yn gynnar yn y ddegfed ganrif. Ei bwnc yw’r computus, cyfrif amser: y wyddor, a garwyd yn fawr yn eglwysi Cymru ac Iwerddon, o weithio allan wedd y lleuad a dyddiad y Pasg. Mae’n esbonio pennod o lyfr mawr Beda ar amser, a’r tabl sy’n dweud oed y lleuad ar unrhyw ddiwrnod o’r flwyddyn.

Tablau’r Pasg a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y 830au, yn Llyfr Commoneus: yr un wyddor amser ag y mae’r Darn Computus yn ei hesbonio yn Gymraeg
Tablau’r Pasg a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y 830au, yn Llyfr Commoneus: yr un wyddor amser ag y mae’r Darn Computus yn ei hesbonio yn Gymraeg · Llun: Commoneus; Bodleian Libraries, Oxford (MS. Auct. F. 4. 32), Public domain, Wikimedia Commons

Cymraeg fel rhyddiaith

Ei iaith sy’n ei wneud yn werthfawr. Yn llyfrau eraill ei oes dim ond fel geiriau neu ymadroddion unigol rhwng llinellau testun Lladin y mae’r Gymraeg yn ymddangos. Yma ysgrifennodd ysgolhaig o Gymru ei esboniad cyfan yn Gymraeg, frawddeg ar ôl brawddeg. Ddwywaith mae’n sôn am y tabl ‘in irgueleri’, ‘yn y calendr’. Mae’n un o’r ychydig iawn o ddarnau o ryddiaith Hen Gymraeg sydd wedi goroesi, ac mae’n dangos bod y Gymraeg erbyn y ddegfed ganrif eisoes yn iaith y gellid dysgu ynddi.

Darllenwyd gan Ifor Williams

Golygwyd a chyfieithwyd y ddalen gan Syr Ifor Williams, ysgolhaig mawr y Gymraeg gynnar, ym Mwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd yn 1926–27. Mae darn o galendr gyda hi.

Pobl y llyfr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf