Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1225–1250

Llanstephan 1: Brut Cymraeg cynnar

Un o’r copïau hynaf o Frut y Brenhinedd, hanes y Brythoniaid o Brutus hyd Gadwaladr yn Gymraeg, a ysgrifennwyd gan dri chopïydd yn nyddiau Llywelyn Fawr.

Llun: Peniarth 44, Brut o’r un oed â Llanstephan 1: mae gwaith trydydd copïydd Llanstephan 1 yn perthyn iddo · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 44), CC0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydy drydedd ganrif ar ddeg, yr ail chwarter, gan dri chopïydd
TestunBrut y Brenhinedd
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Llanstephan 1)
Gydag efBrut Dingestow (LlGC 5266B), un arall o’r Brutiau Cymraeg hynaf

Hanes y Brythoniaid yn Gymraeg

Brut y Brenhinedd yw stori’r Brythoniaid o Brutus a sefydlu Ynys Prydain hyd Gadwaladr, brenin olaf y Brythoniaid, yn Gymraeg. Fe’i carwyd yng Nghymru fel dim llyfr arall: mae dwsinau o gopïau wedi goroesi. Mae Llanstephan 1 ymhlith yr hynaf ohonynt, a ysgrifennwyd yn ail chwarter y drydedd ganrif ar ddeg, yn nyddiau Llywelyn Fawr.

Tri chopïydd

Fe’i gwnaed o rannau o ddau hen lyfr. Ysgrifennodd tri chopïydd o’r un ysgol ef, o fewn ychydig flynyddoedd i’w gilydd. Ysgrifennodd y cyntaf ei benodau agoriadol mewn llaw debyg i law hen lyfr cyfraith yn y Llyfrgell Brydeinig, ac mae gwaith y trydydd copïydd yr un llyfr â dau o gasgliadau dail Peniarth 44, Brut cynnar arall, a oedd wedi’i wahanu oddi wrtho. Mae ei benodau’n dechrau â llythrennau coch, ac roedd gan rai ohonynt addurn gwyrdd unwaith, sydd wedi pylu.

Brut Dingestow

Wrth ei ochr saif un arall o’r Brutiau hynaf, Brut Dingestow, LlGC 5266B, a enwyd ar ôl plas Dingestow, Llanddingad, yn sir Fynwy lle cedwid ef. Fe’i hargraffwyd gan Henry Lewis yn 1942. Gyda’i gilydd mae’r llyfrau hyn yn dangos, o fewn canrif i’w llunio, fod hanes y Brythoniaid yn cael ei ddarllen yn yr iaith Gymraeg ledled Cymru.

Llawysgrifau Llanstephan

Llanstephan 1 yw’r cyntaf o lawysgrifau Llanstephan, y llyfrau a gasglwyd gan yr ysgolheigion Cymreig Samuel Williams a’i fab Moses Williams yn y ddeunawfed ganrif, a fu’n ddiweddarach yng Nghastell Shirburn yn swydd Rydychen. Prynodd Syr John Williams hwy yn 1899 a’u rhoi i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1909. Trwsiwyd dwy dudalen gyntaf y llyfr hwn yn y Llyfrgell ym Mehefin 2025.

Moses Williams, y casglwr

Ganwyd Moses Williams ar 2 Mawrth 1685 yng Nglaslwyn, Cellan, yn Sir Aberteifi. Wedi Rhydychen bu’n gweithio wrth ochr Edward Lhuyd yn Amgueddfa Ashmole ac yna yn Llyfrgell Bodley, daeth yn ficer Defynnog yn 1716, ac fe’i gwnaed yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1719. Yn 1717 cyhoeddodd Cofrestr, rhestr o’r holl lyfrau a argraffwyd erioed yn Gymraeg; golygodd Feibl Cymraeg 1718 a chyfreithiau Hywel Dda yn 1730; a theithiodd Gymru yn copïo’r llawysgrifau yn nhai’r boneddigion. Gyda’i dad Samuel casglodd y llyfrau sydd heddiw’n llawysgrifau Llansteffan.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf