

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
y drydedd ganrif ar ddeg
Peniarth 17: Hanes Gruffudd ap Cynan
Y copi hynaf o’r unig fuchedd brenin o Gymro a ysgrifennwyd yn yr Oesoedd Canol: Gruffudd ap Cynan, a aned yn Nulyn, a fu’n garcharor yng Nghaer, ac a fu’n frenin Gwynedd hyd 1137.
Llun: Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer · Thomas Prytherch, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | y drydedd ganrif ar ddeg, yr ail hanner, gan un copïydd |
|---|---|
| Maint | 44 tudalen |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 17) |
| Enwog am | y copi hynaf o Hanes Gruffudd ap Cynan |
Bywyd brenin
Ganwyd Gruffudd ap Cynan yn Nulyn, mab i dywysog alltud o Wynedd a thywysoges o deulu brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn. Ymladdodd am ei deyrnas am hanner oes, cafodd ei fradychu a’i gadw mewn cadwynau yng Nghaer, dihangodd, ac yn y diwedd teyrnasodd ar Wynedd mewn heddwch hyd ei farw yn 1137, yn dad i Owain Gwynedd. Yn fuan wedyn ysgrifennwyd ei fywyd yn Lladin, a throwyd ef i’r Gymraeg fel Historia Gruffud vab Kenan: yr unig fuchedd brenin o Gymro a ysgrifennwyd yn yr Oesoedd Canol.
Y llyfr
Peniarth 17 yw’r copi hynaf o’r Hanes Cymraeg. Llyfr bach o 44 tudalen ydyw, a ysgrifennwyd yn ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg gan un copïydd.FfynhonnellPeniarth MS 17: Historia Gruffudd fab Cynan ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, un copïydd; 44 tudalen; Hanes Gruffudd ap Cynan, traethodau ar y pedair elfen a’r planedau, a diarhebion Cymraeg ar gân; gynt Hengwrt 406. Ar ôl yr Hanes daw tri gwaith byr o ddysg: ar y pedair elfen, daear, dŵr, awyr a thân; ar y planedau; a chyfres o ddiarhebion Cymraeg ar gân.
Pam mae’n bwysig
Mae’r Hanes yn adrodd ach Gruffudd o frenhinoedd Gwynedd a brenhinoedd Dulyn, ei frwydrau, ei flynyddoedd yn garcharor, ei ddychweliad, a heddwch a ffyniant Gwynedd yn ei henaint, pan oedd y wlad ‘yn befrio gan eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen’. Mae’n un o ffynonellau mawr hanes Cymru yn oes y rhyfeloedd â’r Normaniaid, a’r llyfr bach hwn yw ei dyst hynaf.
Yn Lladin gyntaf
Cyfieithiad yw’r Historia Cymraeg. Ei ffurf gyntaf oedd buchedd Ladin, Vita Griffini Filii Conani, a ysgrifennwyd tra oedd Owain Gwynedd, mab Gruffudd, yn fyw. Yn 2004 dangosodd Paul Russell mai’r testun Lladin mewn llyfr arall yn y Llyfrgell Genedlaethol, Peniarth 434E, yw’r gwreiddiol hwnnw. Golygwyd y Gymraeg gan Arthur Jones yn 1910, a chan D. Simon Evans yn 1990 fel A Mediaeval Prince of Wales.FfynhonnellHistoria Gruffud vab Kenan ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfieithiad yw’r Historia Cymraeg Canol o fuchedd Ladin, Vita Griffini Filii Conani, a ysgrifennwyd yn oes Owain Gwynedd; dangosodd Paul Russell (2004) mai’r testun Lladin yn Peniarth 434E yw’r gwreiddiol; argraffiadau gan Arthur Jones (1910) a D. Simon Evans, A Mediaeval Prince of Wales (1990).
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Gruffudd ap Cynan → Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
