Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

y bedwaredd ganrif ar ddeg

Llyfr Meddygon Myddfai

Llyfr bach o feddyginiaeth Gymraeg: meddyginiaethau, swynion a llysiau Meddygon Myddfai, y mae traddodiad Cymru’n eu gwneud yn feibion i arglwyddes Llyn y Fan Fach ac yn feddygon i Rys Gryg.

Llun: Llyn y Fan Fach dan sgarp y Mynydd Du, cartref Morwyn y Llyn yn y chwedl · SNappa2006, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydy bedwaredd ganrif ar ddeg
Maintllyfr bach o femrwn
Cedwir yny Llyfrgell Brydeinig, Llundain (Add. MS 14912)
Trysormeddyginiaeth Meddygon Myddfai, yn Gymraeg

Meddygon Myddfai

Mae traddodiad Cymru’n dal mai Rhiwallon, meddyg Myddfai ger Llanymddyfri, a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion oedd meddygon Rhys Gryg, tywysog Deheubarth, yn y drydedd ganrif ar ddeg, ac mai o fam Rhiwallon, arglwyddes llyn Llyn y Fan Fach, y daeth eu medr. Aeth eu gwybodaeth yn ddihareb yng Nghymru, a pharhaodd eu teulu i iacháu am bum can mlynedd: bu farw’r olaf ohonynt yn y llinach uniongyrchol, David Jones o Fyddfai a’i fab John, yn 1719 a 1739.

Eu llyfrau

Mae eu meddyginiaeth wedi goroesi mewn dau lyfr canoloesol. Un yw Llyfr Coch Hergest, sy’n cadw traethawd Meddygon Myddfai dan enw Rhiwallon. Y llall yw’r llyfr bach hwn yn y Llyfrgell Brydeinig, a ysgrifennwyd yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Ynddo mae meddyginiaethau at glefydau a chlwyfau, arwyddion i wybod sut y daw salwch i ben, swynion, a rhinweddau llysiau; dysgeidiaeth Aristotlys i Alecsander ar ddarllen natur dyn o’i wyneb, yn Gymraeg; rhestr o enwau llysiau yn Lladin a Chymraeg; a chalendr Cymraeg.

Ei daith

Yn y ddeunawfed ganrif roedd yn eiddo i Lewis Morris o Fôn, un o ysgolheigion mawr Cymru, a ysgrifennodd wynebddalen a rhestr o’i gynnwys. Daeth gyda llyfrgell yr Ysgol Gymraeg yn Llundain, ysgol elusennol Cymdeithas yr Hen Frythoniaid, i’r Amgueddfa Brydeinig, ac felly i’r Llyfrgell Brydeinig. Yn 1861 argraffodd John Pughe feddyginiaeth Myddfai yn Gymraeg a Saesneg i Gymdeithas Llawysgrifau Cymru.

Cofio ym Myddfai

Nodwyd stori arglwyddes Llyn y Fan Fach gyntaf gan Richard Fenton pan ymwelodd â’r plwyf yn 1808, ac yn 1841 ysgrifennodd William Rees o’r Tonn, Llanymddyfri, hi i lawr gan dri hen berson o’r ardal. Ynddi bu’r arglwyddes a’i gŵr yn byw yn Esgair Llaethdy, ger Myddfai. Ym mhorth Eglwys Sant Mihangel ym Myddfai mae carreg fedd yn dal i gofio David Jones, llawfeddyg, a fu farw yn 1719, a’i fab hynaf John, llawfeddyg, a fu farw yn 1739. Yn 1971 ysgrifennodd y Welsh Medical Gazette am ddau feddyg diweddarach o linach David Jones, y Llawfeddyg-Uwchgapten Edward Hopkins o Garreg Cennen a Dr John Powell o Ddinbych-y-pysgod.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf