
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
y bedwaredd ganrif ar ddeg
Llyfr Meddygon Myddfai
Llyfr bach o feddyginiaeth Gymraeg: meddyginiaethau, swynion a llysiau Meddygon Myddfai, y mae traddodiad Cymru’n eu gwneud yn feibion i arglwyddes Llyn y Fan Fach ac yn feddygon i Rys Gryg.
Llun: Llyn y Fan Fach dan sgarp y Mynydd Du, cartref Morwyn y Llyn yn y chwedl · SNappa2006, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | y bedwaredd ganrif ar ddeg |
|---|---|
| Maint | llyfr bach o femrwn |
| Cedwir yn | y Llyfrgell Brydeinig, Llundain (Add. MS 14912) |
| Trysor | meddyginiaeth Meddygon Myddfai, yn Gymraeg |
Meddygon Myddfai
Mae traddodiad Cymru’n dal mai Rhiwallon, meddyg Myddfai ger Llanymddyfri, a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion oedd meddygon Rhys Gryg, tywysog Deheubarth, yn y drydedd ganrif ar ddeg, ac mai o fam Rhiwallon, arglwyddes llyn Llyn y Fan Fach, y daeth eu medr. Aeth eu gwybodaeth yn ddihareb yng Nghymru, a pharhaodd eu teulu i iacháu am bum can mlynedd: bu farw’r olaf ohonynt yn y llinach uniongyrchol, David Jones o Fyddfai a’i fab John, yn 1719 a 1739.FfynhonnellPhysicians of Myddfai ↗Wicipedia (Saesneg)Rhiwallon a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, meddygon Rhys Gryg; y traethawd yn Llyfr Coch Hergest dan enw Rhiwallon; argraffiad John Pughe 1861; David Jones (m. 1719) a John Jones (m. 1739) yr olaf yn y llinach uniongyrchol.
Eu llyfrau
Mae eu meddyginiaeth wedi goroesi mewn dau lyfr canoloesol. Un yw Llyfr Coch Hergest, sy’n cadw traethawd Meddygon Myddfai dan enw Rhiwallon. Y llall yw’r llyfr bach hwn yn y Llyfrgell Brydeinig, a ysgrifennwyd yn y bedwaredd ganrif ar ddeg.FfynhonnellAdd MS 14912 ↗catalog archifau a llawysgrifau’r Llyfrgell Brydeinig (Saesneg)Y bedwaredd ganrif ar ddeg, memrwn; Meddygon Myddfai, Aristotlys at Alecsander ar ffisiognomeg yn Gymraeg, geirfa Ladin a Chymraeg o lysiau, calendr Cymraeg; yn eiddo i Lewis Morris; rhoddwyd gyda llawysgrifau’r Ysgol Gymraeg, Llundain. Ynddo mae meddyginiaethau at glefydau a chlwyfau, arwyddion i wybod sut y daw salwch i ben, swynion, a rhinweddau llysiau; dysgeidiaeth Aristotlys i Alecsander ar ddarllen natur dyn o’i wyneb, yn Gymraeg; rhestr o enwau llysiau yn Lladin a Chymraeg; a chalendr Cymraeg.
Ei daith
Yn y ddeunawfed ganrif roedd yn eiddo i Lewis Morris o Fôn, un o ysgolheigion mawr Cymru, a ysgrifennodd wynebddalen a rhestr o’i gynnwys. Daeth gyda llyfrgell yr Ysgol Gymraeg yn Llundain, ysgol elusennol Cymdeithas yr Hen Frythoniaid, i’r Amgueddfa Brydeinig, ac felly i’r Llyfrgell Brydeinig. Yn 1861 argraffodd John Pughe feddyginiaeth Myddfai yn Gymraeg a Saesneg i Gymdeithas Llawysgrifau Cymru.
Cofio ym Myddfai
Nodwyd stori arglwyddes Llyn y Fan Fach gyntaf gan Richard Fenton pan ymwelodd â’r plwyf yn 1808, ac yn 1841 ysgrifennodd William Rees o’r Tonn, Llanymddyfri, hi i lawr gan dri hen berson o’r ardal. Ynddi bu’r arglwyddes a’i gŵr yn byw yn Esgair Llaethdy, ger Myddfai. Ym mhorth Eglwys Sant Mihangel ym Myddfai mae carreg fedd yn dal i gofio David Jones, llawfeddyg, a fu farw yn 1719, a’i fab hynaf John, llawfeddyg, a fu farw yn 1739. Yn 1971 ysgrifennodd y Welsh Medical Gazette am ddau feddyg diweddarach o linach David Jones, y Llawfeddyg-Uwchgapten Edward Hopkins o Garreg Cennen a Dr John Powell o Ddinbych-y-pysgod.FfynhonnellPhysicians of Myddfai ↗Wikipedia (Saesneg)Rhiwallon a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, meddygon i Rys Gryg; ceidw Llyfr Coch Hergest draethodau ar y gwlybyroedd ac ar lysiau dan enw Rhiwallon; nodwyd stori arglwyddes Llyn y Fan Fach gyntaf gan Richard Fenton ar ei ymweliad yn 1808, a’i chasglu yn 1841 gan William Rees o’r Tonn, Llanymddyfri, gan dri hen berson o’r ardal; bu’r arglwyddes a’i gŵr yn byw yn Esgair Llaethdy, ger Myddfai; bu farw David Jones, llawfeddyg, yn 1719, a’i fab hynaf John Jones, llawfeddyg, yn 1739, a chofir y ddau ar garreg fedd ym mhorth Eglwys Sant Mihangel, Myddfai; yn 1971 ysgrifennodd y Welsh Medical Gazette am y Llawfeddyg-Uwchgapten Edward Hopkins o Garreg Cennen a Dr John Powell o Ddinbych-y-pysgod, ill dau o linach David Jones.
Cofnod y llyfrgell ohono ↗ Meddygon Myddfai → Arglwyddes Llyn y Fan Fach → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


