Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1250

Llyfr Du’r Waun

Y copi hynaf o gyfraith Hywel Dda a ysgrifennwyd yn Gymraeg, ac un o’r llyfrau rhyddiaith Gymraeg hynaf yn y byd: cyfraith Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr, Llyfr Iorwerth.

Llun: Tudalen o Lyfr Du’r Waun, tua 1250, y copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 29), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1250, yng Ngwynedd
CyfraithGwynedd: Llyfr Iorwerth
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 29)
Enwog amy copi hynaf o gyfraith Hywel Dda yn Gymraeg

Y llyfr cyfraith hynaf yn Gymraeg

Llyfr bach, plaen yw Llyfr Du’r Waun, ac un o drysorau mwyaf yr iaith Gymraeg. Dyma’r copi hynaf o gyfraith Hywel Dda a ysgrifennwyd yn Gymraeg, ac un o’r llyfrau rhyddiaith Gymraeg hynaf yn y byd.

Ei gyfraith yw cyfraith Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr, y fersiwn sy’n dwyn enw Iorwerth ap Madog, cyfreithiwr mawr y drydedd ganrif ar ddeg. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg gwnaeth Aneurin Owen ef yn llawysgrif A o’r hyn a alwodd yn Venedotian Code, cyfraith Gwynedd.

Pa mor hen ydyw?

Credai J. Gwenogvryn Evans, a’i hargraffodd yn ffacsimili yn 1909, iddo gael ei ysgrifennu tua 1200. Heddiw fe’i dyddir i tua 1250. Sylwodd Daniel Huws fod ei gopïydd yn dechrau ysgrifennu uwchben llinell uchaf pob tudalen, arfer a ddiflannodd tua 1250, tra bo gwaith Iorwerth ap Madog yn golygu na all fod fawr cynharach na thua 1240. Mae ei law yn agos at law rhan gyntaf Llyfr Colan, Peniarth 30, llyfr cyfraith arall o Wynedd.

Breintiau gwŷr Arfon

Yn ogystal â’r gyfraith mae’n cadw darn o hen hanes Gwynedd: hanes sut yr enillodd gwŷr Arfon eu breintiau, pan orymdeithiasant i’r Gogledd gyda Rhun fab Maelgwn Gwynedd. Dim ond un llawysgrif arall sydd â’r testun hwn.

Ei enw

Daw enw’r llyfr o’r Waun, ar ffin Powys, lle’r oedd erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg. Daeth i lyfrgell fawr Robert Vaughan yn yr Hengwrt, ger Dolgellau, a chyda llawysgrifau Peniarth i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf