
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
y drydedd ganrif ar ddeg
Peniarth 6: y Mabinogi hynaf
Ychydig o ddail bach sy’n dal testun ysgrifenedig hynaf y Mabinogi: darnau o Franwen a Manawydan, ac o Geraint fab Erbin, efallai ganrif yn hŷn na Llyfr Gwyn Rhydderch.
Llun: Branwen a’i drudwy yn llys Matholwch · W. Williams, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | y drydedd ganrif ar ddeg, yr ail hanner |
|---|---|
| Maint | 48 tudalen mewn pedair rhan fach |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 6) |
| Enwog am | y testun ysgrifenedig hynaf o’r Mabinogi |
Y Mabinogi ysgrifenedig cyntaf
Pedair Cainc y Mabinogi yw coron rhyddiaith Gymraeg, a daw’r rhan fwyaf o’u testun i lawr atom yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, o’r bedwaredd ganrif ar ddeg. Ond yn hŷn na’r ddau mae ychydig o ddail bach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru: Peniarth 6.FfynhonnellPeniarth MS 6: fragments of Branwen, Manawydan and Geraint ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg; 48 tudalen mewn pedair rhan, gynt Hengwrt 540a, 540b a 59; y darnau cynharaf o Franwen a Manawydan a dau ddarn o Geraint ab Erbin.
Ynddynt mae’r darnau cynharaf o ddwy o’r Ceinciau, Branwen ferch Llŷr a Manawydan fab Llŷr, a dau ddarn o chwedl Geraint fab Erbin. Fe’u hysgrifennwyd yn ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, efallai gan mlynedd cyn y Llyfr Gwyn, gan gopïwyr a oedd yn copïo o lyfrau hŷn eto.
Pedwar llyfr mewn un
Pedair llawysgrif fach wedi’u rhwymo ynghyd yw Peniarth 6 mewn gwirionedd. Yn yr Hengwrt roeddent yn dri llyfr ar wahân, ac nid yw’r dail i gyd yr un maint: dim ond tua 20 cm o daldra yw’r mwyaf. Dyma’r hyn sy’n weddill o’r copïau gwaith bach o’r chwedlau a âi o law i law yng Nghymru unwaith, cyn gwneud y casgliadau mawr.
Pam mae’n bwysig
Mae’r dail hyn yn profi bod y Mabinogi eisoes wedi’i ysgrifennu, fel chwedlau gorffenedig yn y Gymraeg a adwaenwn, yn oes y tywysogion. Mae’r Llyfrgell wedi ffotograffu pob tudalen, a gellir eu gweld ar-lein.
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Y llyfrau a gadwodd chwedlau’r Mabinogi → Y Mabinogion → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


