Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1350–1400

Llawysgrif Boston

Llyfr cyfraith poced cyfreithiwr o Gymro, â chyfraith Dyfed, a dreuliodd tua dau gan mlynedd yn Boston, Massachusetts, cyn i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ei brynu adref yn 2012.

Llun: Tudalen o Lawysgrif Boston, y llyfr cyfraith poced a ddaeth adref o America yn 2012 · Medieval scribe; National Library of Wales (NLW MS 24029A), CC0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1350–1400, yn ne-orllewin Cymru, gydag ychwanegiadau wedi 1401
CyfraithDyfed: Llyfr Blegywryd
Maintllyfr poced, ei ddail tua 15 wrth 10 cm
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 24029A), ers 2012

Llyfr poced cyfreithiwr

Llyfr cyfraith bach yw Llawysgrif Boston, digon bach i gyfreithiwr o Gymro ei gario yn ei boced o lys i lys. Ysgrifennwyd ei brif destun yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar ddeg gan gopïydd o dde-orllewin Cymru, ac mae’n dal cyfraith Hywel Dda yn fersiwn Llyfr Blegywryd, cyfraith Dyfed. Ychwanegodd tair llaw arall ato, un ohonynt yn gynnar yn y bymthegfed ganrif, ac ymhlith yr ychwanegiadau mae’r weddi a elwir Emyn Curig.

Llyfr Cymraeg yn America

Yn yr ail ganrif ar bymtheg roedd yn eiddo i William Phillips, clerc tref Aberhonddu, ac yna i’w fab, Cofiadur Aberhonddu. Tua 1721 copïodd yr ysgolhaig Moses Williams ef, ac fe’i defnyddiwyd ar gyfer argraffiad mawr William Wotton o gyfreithiau Cymru yn 1730. Yna diflannodd o Gymru.

Erbyn 1831 roedd yn Boston, yn llyfrgell Cymdeithas Hanes Massachusetts, ac fe’i hailrwymwyd yno mewn cloriau Americanaidd tua 1840. Nid oes neb yn gwybod sut y croesodd yr Iwerydd: gydag ymfudwyr o Gymru yn y ddeunawfed ganrif, yn fwyaf tebyg.

Adref eto

Yn 2012 daeth ar werth yn Sotheby’s yn Llundain, a phrynodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru ef am £541,250, gyda chymorth Cronfa Dreftadaeth y Loteri, Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru. Yn y Llyfrgell trwsiwyd ei ddail â memrwn newydd, ffotograffwyd pob tudalen, ac yn 2013 fe’i rhwymwyd eto rhwng cloriau derw. Wedi tua dau gan mlynedd i ffwrdd, daeth cyfraith Hywel adref.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf