Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

y bymthegfed ganrif

Llyfr Du Basing

Hanes y Cymry o gwymp Caerdroea hyd 1461 mewn un llyfr hardd, llawer ohono yn llaw’r bardd Gutun Owain o Lyn y Groes, gyda llythrennau aur.

Llun: Tudalen o Lyfr Du Basing · Gutun Owain and an earlier scribe; National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydy 15fed ganrif, yn abaty Glyn y Groes
Copïwyrcopïydd hŷn, ac yna’r bardd Gutun Owain (tudalennau 89 hyd 308)
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 7006D)
Enwog amhanes y Cymry o Gaerdroea hyd 1461, yn ei rwymiad canoloesol

Hanes o Gaerdroea hyd 1461

Llyfr Du Basing yw hanes y Cymry mewn un llyfr hardd. Mae’n dechrau ag Ystoria Dared, stori Gymraeg cwymp Caerdroea. Yna daw Brut y Brenhinedd, hanes brenhinoedd Prydain o Frutus hyd Gadwaladr. Yna mae Brenhinedd y Saesson yn dwyn y stori ymlaen hyd 1197, Brut y Tywysogion yn ei dwyn hyd 1332, ac yn olaf oll mae’r copïydd ei hun yn ei dwyn ymlaen hyd 1461, yn agos at ei oes ei hun.

Gutun Owain

Ysgrifennwyd rhan gyntaf y llyfr gan gopïydd hŷn, a stopiodd ar ganol tudalen. Mae’r gweddill yn llaw Gutun Owain, bardd a bonheddwr o Ddudlust, ger Croesoswallt, disgybl i’r pencerdd Dafydd ab Edmwnd, a dreuliodd bron i ddeugain mlynedd yn abaty Sistersaidd Glyn y Groes, ger Llangollen. Roedd yn herodr ac yn geidwad achau yn ogystal â bardd, ac mae ei ran ef o’r llyfr ymhlith yr ysgrifennu Cymraeg gorau o’r bymthegfed ganrif, gyda llythrennau aur ac inc lliw.

Tudalen o Lyfr Du Basing, gyda’i lythyren addurnedig
Tudalen o Lyfr Du Basing, gyda’i lythyren addurnedig · Llun: Gutun Owain and an earlier scribe; National Library of Wales, CC0, Wikimedia Commons

Dinas Basing

Enwir y llyfr ar ôl abaty Dinas Basing, ar lan Afon Dyfrdwy ger Treffynnon, lle’i cadwyd cyn cau’r abaty yn 1536. Yn nyddiau Gutun Owain, gwnaeth ei abad, Thomas Pennant, ef yn gartref i feirdd Cymru, a chanodd Gutun Owain a Thudur Aled ei glod. Copïodd Robert Vaughan o’r Hengwrt ohono tua 1630, ac yn 1811 defnyddiodd Peter Roberts ef ar gyfer ei Chronicle of the Kings of Britain Saesneg. Yn brin ymhlith llyfrau Cymru, mae ganddo o hyd ei gloriau pren canoloesol, wedi’u gorchuddio â lledr addurnedig.

Pencerdd ac ysgolhaig

Bonheddwr o Dudleston, yn arglwyddiaeth Croesoswallt, oedd Gutun Owain, a ddysgodd ei grefft gan Ddafydd ab Edmwnd a dod yn bencerdd. Mae ei wyth llawysgrif yn dal hanes, bucheddau saint, achau, gramadeg y beirdd, meddygaeth, seryddiaeth, diarhebion a chalendrau, ac ef biau’r copi hynaf y gwyddys amdano o Lyfr Arfau Cymraeg.

Hynafiaid Cymreig y brenin

Roedd yn un o brif ffynonellau’r comisiwn a olrheiniodd dras Gymreig Harri VII. Canodd i Ddafydd ab Ieuan, abad Glyn y Groes, a lluniodd ei ramadeg o reolau’r beirdd y llyfrau ar gerdd dafod yn y ganrif ddilynol.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf