

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1300 ymlaen
Llawysgrif Hendregadredd
Trysorfa fawr Beirdd y Tywysogion, a ddechreuwyd tua 1300, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, ac yr ychwanegodd llawer llaw ati.
Llun: Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd · Medieval scribe; National Library of Wales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Dechreuwyd | yn fuan wedi 1282, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg |
|---|---|
| Ysgrifennwyd gan | un prif gopïydd, ac yna bron i ddeugain llaw arall |
| Cafwyd | 1910, mewn wardrob yn Hendregadredd, ger Cricieth |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 6680B), ers 1923 |
Trysorfa Beirdd y Tywysogion
Llawysgrif Hendregadredd yw blodeugerdd fawr y Gogynfeirdd, Beirdd y Tywysogion, a ganai i frenhinoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth o ddyddiau Gruffudd ap Cynan hyd gwymp Llywelyn ap Gruffudd. Fe’i dechreuwyd yn fuan wedi 1282, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, gan gopïydd a aeth ati i gasglu eu cerddi, fesul tywysog, mewn trefn.FfynhonnellThe Hendregadredd Manuscript ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 6680B) (Saesneg)Blodeugerdd Beirdd y Tywysogion, a ddechreuwyd wedi 1282, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; cafwyd mewn wardrob yn Hendregadredd yn 1910; prynwyd i’r Llyfrgell yn 1923. Hebddi, byddai’r rhan fwyaf o waith Meilyr Brydydd, Gwalchmai, Cynddelw Brydydd Mawr a’u cymheiriaid ar goll.
Yn ddiweddarach aeth y llyfr allan i’r byd, ac ychwanegodd bron i ddeugain llaw arall gerddi at ei dudalennau gwag dros y ganrif nesaf. Cred rhai ysgolheigion fod un o’i thudalennau diweddarach yn llaw Dafydd ap Gwilym ei hun, y mwyaf o holl feirdd Cymru.

Ar goll ac wedi’i chael
Am ganrifoedd bu’r llyfr ar goll i ysgolheigion. Yna, yn 1910, fe’i cafwyd mewn wardrob yn nhŷ Hendregadredd, ger Cricieth yn Eifionydd, y cafodd ei henw ohono. Yn 1923 prynodd chwiorydd Davies Gregynog, Gwendoline a Margaret, a roddodd gymaint i’r celfyddydau yng Nghymru, hi i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.
Wedi’i gael mewn cwpwrdd llofft
Yn 1910 cafwyd y llyfr mewn cwpwrdd mewn ystafell wely segur yn Hendregadredd. Ynddo roedd nodyn gan yr Archddiacon Richard Newcombe yn dweud iddo fod yn berchen ar y llawysgrif Gymraeg ers tro, ond iddo anghofio ble a sut y’i cafodd.FfynhonnellHendregadredd Manuscript ↗Wikipedia (Saesneg)210 wrth 155 mm, 130 o ddail memrwn, rhai ar goll; dechreuwyd gan un prif gopïydd, a bu bron i ddeugain llaw yn gweithio arno mewn dau gyfnod diweddarach hyd ganol y 14eg ganrif; un gerdd yn llaw Dafydd ap Gwilym ei hun yn ôl pob tebyg; cafwyd yn 1910 mewn cwpwrdd mewn ystafell wely segur yn Hendregadredd, ger Porthmadog, gyda nodyn gan yr Archddiacon Richard Newcombe (1779–1857) yn dweud iddo fod yn berchen arno ers tro ond wedi anghofio ble a sut y’i cafodd; copïodd John Davies o Fallwyd rannau ohono yn 1617, a defnyddiwyd ei gopi ar gyfer y Myvyrian Archaiology; NLW MS 6680B, ar-lein mewn lliw llawn.
Copi a gadwodd ei gerddi’n fyw
Yn 1617 copïodd John Davies o Fallwyd rannau ohono, a defnyddiwyd ei gopi ar gyfer y Myvyrian Archaiology tra oedd y llyfr ei hun ar goll. Mae ganddo 130 o ddail memrwn, 21 cm wrth 15.5 cm, a gellir gweld pob tudalen mewn lliw ar-lein heddiw.FfynhonnellHendregadredd Manuscript ↗Wikipedia (Saesneg)210 wrth 155 mm, 130 o ddail memrwn, rhai ar goll; dechreuwyd gan un prif gopïydd, a bu bron i ddeugain llaw yn gweithio arno mewn dau gyfnod diweddarach hyd ganol y 14eg ganrif; un gerdd yn llaw Dafydd ap Gwilym ei hun yn ôl pob tebyg; cafwyd yn 1910 mewn cwpwrdd mewn ystafell wely segur yn Hendregadredd, ger Porthmadog, gyda nodyn gan yr Archddiacon Richard Newcombe (1779–1857) yn dweud iddo fod yn berchen arno ers tro ond wedi anghofio ble a sut y’i cafodd; copïodd John Davies o Fallwyd rannau ohono yn 1617, a defnyddiwyd ei gopi ar gyfer y Myvyrian Archaiology; NLW MS 6680B, ar-lein mewn lliw llawn.

Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Beirdd y Tywysogion → Dafydd ap Gwilym → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



