Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1300 ymlaen

Llawysgrif Hendregadredd

Trysorfa fawr Beirdd y Tywysogion, a ddechreuwyd tua 1300, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, ac yr ychwanegodd llawer llaw ati.

Llun: Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd · Medieval scribe; National Library of Wales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Dechreuwydyn fuan wedi 1282, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg
Ysgrifennwyd ganun prif gopïydd, ac yna bron i ddeugain llaw arall
Cafwyd1910, mewn wardrob yn Hendregadredd, ger Cricieth
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 6680B), ers 1923

Trysorfa Beirdd y Tywysogion

Llawysgrif Hendregadredd yw blodeugerdd fawr y Gogynfeirdd, Beirdd y Tywysogion, a ganai i frenhinoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth o ddyddiau Gruffudd ap Cynan hyd gwymp Llywelyn ap Gruffudd. Fe’i dechreuwyd yn fuan wedi 1282, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, gan gopïydd a aeth ati i gasglu eu cerddi, fesul tywysog, mewn trefn. Hebddi, byddai’r rhan fwyaf o waith Meilyr Brydydd, Gwalchmai, Cynddelw Brydydd Mawr a’u cymheiriaid ar goll.

Yn ddiweddarach aeth y llyfr allan i’r byd, ac ychwanegodd bron i ddeugain llaw arall gerddi at ei dudalennau gwag dros y ganrif nesaf. Cred rhai ysgolheigion fod un o’i thudalennau diweddarach yn llaw Dafydd ap Gwilym ei hun, y mwyaf o holl feirdd Cymru.

‘Hywel vab Ewein’: enw’r tywysog-fardd Hywel ab Owain Gwynedd mewn coch, uwchben un o’i gerddi
‘Hywel vab Ewein’: enw’r tywysog-fardd Hywel ab Owain Gwynedd mewn coch, uwchben un o’i gerddi · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Ar goll ac wedi’i chael

Am ganrifoedd bu’r llyfr ar goll i ysgolheigion. Yna, yn 1910, fe’i cafwyd mewn wardrob yn nhŷ Hendregadredd, ger Cricieth yn Eifionydd, y cafodd ei henw ohono. Yn 1923 prynodd chwiorydd Davies Gregynog, Gwendoline a Margaret, a roddodd gymaint i’r celfyddydau yng Nghymru, hi i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Wedi’i gael mewn cwpwrdd llofft

Yn 1910 cafwyd y llyfr mewn cwpwrdd mewn ystafell wely segur yn Hendregadredd. Ynddo roedd nodyn gan yr Archddiacon Richard Newcombe yn dweud iddo fod yn berchen ar y llawysgrif Gymraeg ers tro, ond iddo anghofio ble a sut y’i cafodd.

Copi a gadwodd ei gerddi’n fyw

Yn 1617 copïodd John Davies o Fallwyd rannau ohono, a defnyddiwyd ei gopi ar gyfer y Myvyrian Archaiology tra oedd y llyfr ei hun ar goll. Mae ganddo 130 o ddail memrwn, 21 cm wrth 15.5 cm, a gellir gweld pob tudalen mewn lliw ar-lein heddiw.

‘Hywel vab Ewein’: enw’r tywysog-fardd Hywel ab Owain Gwynedd mewn coch, uwchben un o’i gerddi serch
‘Hywel vab Ewein’: enw’r tywysog-fardd Hywel ab Owain Gwynedd mewn coch, uwchben un o’i gerddi serch · Llun: Medieval scribe, Public domain, Wikimedia Commons

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf