Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1693–1767

Theophilus Evans

Clerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1693–1767 (wedi’i gofnodi) Hanesydd y Cymry Oes yr Adfywiad Beirdd ac awduron
Ei lyfr Drych y Prif Oesoedd, mewn argraffiad o 1902
Ei lyfr Drych y Prif Oesoedd, mewn argraffiad o 1902 · Llun: Wikimedia Commons · Theophilus Evans, Parth cyhoeddus

Ysgrifennodd Theophilus Evans o Gwm-cou ar lan Teifi, offeiriad a hanesydd, Ddrych y Prif Oesoedd, hanes balch y Brythoniaid a ddarllenwyd ac a gerid gan bobl Cymru am ddau gan mlynedd. Mae ei arddull fywiog a’i ddelweddau trawiadol wedi ei wneud yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

GanedChwefror 1693, ger Castellnewydd Emlyn
Ei gartrefPen-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn
Ei waith mawrDrych y Prif Oesoedd, 1716 a 1740
Ei blwyfiLlangamarch, Llanwrtyd, Abergwesyn a Llan-faes
Ei ŵyrYr hanesydd Theophilus Jones
Bu farw11 Medi 1767

Mab o lannau Teifi#

Ganed Theophilus ym mis Chwefror 1693 ym Mhen-y-wenallt ger Castellnewydd Emlyn, ei fagu yng Nghwm-cou ar lan afon Teifi, a’i fedyddio yn Llandygwydd. Roedd yn bumed mab Charles Evans, o deulu bonheddig teyrngar i’r Eglwys a’r Goron; ymladdodd ei daid dros y Brenin Siarl I fel ‘Captain Tory’. Yn ŵr ifanc un ar hugain oed roedd eisoes yn yr Amwythig yn paratoi llyfrau i’r wasg.

Drych y Prif Oesoedd#

Yn 1716 cyhoeddodd Ddrych y Prif Oesoedd, hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion, gan dynnu ar lawer o hen awduron, Sieffre o Fynwy yn eu plith. Nod ei holl waith oedd dangos bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig. Gan ddilyn y Llydäwr Paul-Yves Pezron, olrheiniodd yr iaith Gymraeg yn ôl at Gomer, mab hynaf Jaffeth fab Noa.

A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa? Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry.

Theophilus Evans, Drych y Prif Oesoedd

Llyfr y bobl#

Yn 1740 cyhoeddodd ail argraffiad llawer helaethach, a dilynodd llawer mwy. Dywedodd awdur yn 1909 i’r Drych gael ei ddarllen a’i edmygu gan drigolion De Cymru yn fwy nag unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn yr iaith. Mae ei arddull fywiog, ei gyfoeth o ymadroddion miniog a’i ddelweddau trawiadol wedi ei wneud yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

Offeiriad Brycheiniog#

Wedi ei urddo gan esgob Tyddewi, gwasanaethodd gyntaf yn gurad Llanlleonfel a Defynnog dan yr ysgolhaig Moses Williams. Wedi rhai blynyddoedd yn ficer Llandyfrïog ger ei hen gartref dychwelodd i Frycheiniog, ac o 1738 daliodd Langamarch gyda Llanwrtyd ac Abergwesyn, gan ychwanegu Llan-faes yn Aberhonddu y flwyddyn wedyn. Bu’r William Williams ifanc o Bantycelyn yn gurad iddo yn Llangamarch.

Dyfroedd Llanwrtyd#

Dywedir mai Theophilus Evans a ddarganfu rinwedd iachusol dyfroedd Llanwrtyd. Credai pawb fod y ffynnon yn wenwynig, ond yfodd ohoni a gwella’i hun o’r llwg felly.

Llyfrau oedd ei unig drysorau#

Bu farw ar 11 Medi 1767 ac mae’n gorwedd ym mynwent Llangamarch. Gadawodd ei lyfrau a’i bapurau i’w ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, a dreuliodd lawer o’i fachgendod gydag ef ac a ysgrifennodd fod ganddo gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw ddyn a fu fyw erioed, mai ychydig a wyddai am werth arian, ac mai llyfrau oedd ei unig drysorau.

Ar y llinell amser

  1. Drych y Prif Oesoedd

    Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.

    Drych y Prif Oesoedd

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf