Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1716

Drych y Prif Oesoedd

Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.

Llun: Wynebddalen Drych y Prif Oesoedd yn argraffiad Owen M. Edwards, 1896 · Owen Morgan Edwards, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1716 cyhoeddodd Theophilus Evans, yn dair ar hugain oed, Ddrych y Prif Oesoedd yn yr Amwythig, cronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid.

CyhoeddwydAmwythig, 1716; ail argraffiad 1740
AwdurTheophilus Evans
Ei leUn o glasuron rhyddiaith Gymraeg

Hanes balch#

Mae’r Drych yn adrodd hanes cynnar Cymru gyda balchder, gan ddyrchafu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig. Mae ei arddull yn fywiog, gyda chyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol.

Diwygiodd Evans ef ar gyfer ail argraffiad yn 1740, a dilynodd llawer mwy.

Ei ddarllen am genedlaethau#

Dywedodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, iddo gael ei ddarllen a’i edmygu’n fwy gan drigolion De Cymru nag unrhyw lyfr Cymraeg arall. Saif heddiw yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

Eglwys Sant Cadmarch, Llangamarch, lle bu Theophilus Evans yn rheithor
Eglwys Sant Cadmarch, Llangamarch, lle bu Theophilus Evans yn rheithor · Llun: Philip Halling, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Theophilus Evans#

Ganed Evans ym Mhen-y-wenallt ym mis Chwefror 1693 a’i ordeinio yn 1718 a 1719. O 1738 bu’n rheithor Llangamarch ym Mrycheiniog. Dywedir mai ef a ganfu rinwedd iachusol dyfroedd Llanwrtyd. Bu farw ar 11 Medi 1767.

Ŵyr Capten Tory#

Bedyddiwyd Theophilus Evans yn eglwys Llandygwydd ar 21 Chwefror 1693, yn fab i Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn. Ef oedd y pumed mab, a’i fam oedd Elinor Beynon o Langoedmor. Ei daid, Evan Griffith Evans, oedd ‘Capten Tory’ byddin Siarl I. Cafodd ei fagu yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi.

Llyfrau i’r wasg#

Yn 1714–16 bu gartref ac yn Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg. Ymhlith ei lyfrau eraill mae Llwybr hyffordd y plentyn bach, efallai o 1715, a Pwyll y Pader, o 1739.

Iaith Gomer#

Mae’r Drych yn adrodd hanes y Brytaniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion, gan dynnu ar lawer o hen awduron, Sieffre o Fynwy yn eu plith. Mae Evans yn dyfynnu gydag edmygedd mawr yr ysgolhaig o Lydaw Paul-Yves Pezron, a ddaliai mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer, mab Jaffeth. ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw,’ gofynna’r Drych, ‘ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry.’

Person yn sir Frycheiniog#

Bu’n gurad Llanlleonfel, ac yna, dan Moses Williams, yn Nefynnog. Daeth yn ficer Llandyfrïog, ger Castellnewydd Emlyn, yn 1722, ac yn rheithor Llanynys gyda Llanddulas yn 1728. O 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan i Marmaduke Gwynne o’r Garth. Yn Llangamarch y William Williams Pantycelyn ifanc oedd ei gurad.

Dyfroedd Llanwrtyd#

Yn ôl y stori yfodd ddŵr y ffynnon yn Llanwrtyd pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny iacháu ei hun o’r llwg. Yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a chawsant bump o blant. Fe’i claddwyd ym mynwent Llangamarch.

Llyfrau oedd ei drysorau#

Gadawodd ei ystad fechan a’i lyfrau a’i bapurau lu i’w ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, a fu’n byw gydag ef am ran helaeth o’i blentyndod. Cofiai Jones amdano fel hyn: ‘He had perhaps as much of the milk of human kindness, as any man who ever lived: of the value of money he knew little, books were his only treasures’, roedd ganddo gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw un a fu byw erioed; ychydig a wyddai am werth arian, llyfrau oedd ei unig drysorau.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1693–1767

Theophilus Evans

Hanesydd y Cymry (wedi’i gofnodi)

Clerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.

Theophilus Evans

Cyn ac wedyn

  1. Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

    Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

    Gweledigaetheu y Bardd Cwsc
  2. Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd

    Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.

    Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd
  3. Argraffu’n dod i Gymru

    Mae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.

    Argraffu’n dod i Gymru
  4. Yale

    Mae Elihu Yale, yr hanai ei deulu o ardal Llandegla, yn rhoi llyfrau a nwyddau i goleg yn Connecticut, sy’n cymryd ei enw. Fe’i claddwyd yn Wrecsam.

    Yale

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf