Theophilus Evans
Hanesydd y Cymry (wedi’i gofnodi)Clerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.
Theophilus Evans

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad
1716
Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.
Llun: Wynebddalen Drych y Prif Oesoedd yn argraffiad Owen M. Edwards, 1896 · Owen Morgan Edwards, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 1716 cyhoeddodd Theophilus Evans, yn dair ar hugain oed, Ddrych y Prif Oesoedd yn yr Amwythig, cronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid.FfynonellauTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ym mis Chwefror 1693 ym Mhen-y-wenallt; ordeiniwyd yn 1718 a 1719; rheithor Llangamarch o 1738; roedd Drych y Prif Oesoedd (1716) yn gronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, a ddiwygiwyd yn 1740; dywedodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, iddo gael ei ddarllen a’i edmygu’n fwy gan drigolion De Cymru nag unrhyw lyfr Cymraeg arall; bu farw ar 11 Medi 1767.Evans, Theophilus (1693–1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Cyhoeddwyd Drych y Prif Oesoedd gyntaf yn yr Amwythig yn 1716, gydag ail argraffiad yn 1740 a llawer wedyn; fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru sy’n dyrchafu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig, gyda chyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol; mae’n un o glasuron rhyddiaith Gymraeg; dywedir mai ef a ddarganfu rinwedd dyfroedd Llanwrtyd.
| Cyhoeddwyd | Amwythig, 1716; ail argraffiad 1740 |
|---|---|
| Awdur | Theophilus Evans |
| Ei le | Un o glasuron rhyddiaith Gymraeg |
Mae’r Drych yn adrodd hanes cynnar Cymru gyda balchder, gan ddyrchafu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig. Mae ei arddull yn fywiog, gyda chyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693–1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Cyhoeddwyd Drych y Prif Oesoedd gyntaf yn yr Amwythig yn 1716, gydag ail argraffiad yn 1740 a llawer wedyn; fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru sy’n dyrchafu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig, gyda chyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol; mae’n un o glasuron rhyddiaith Gymraeg; dywedir mai ef a ddarganfu rinwedd dyfroedd Llanwrtyd.
Diwygiodd Evans ef ar gyfer ail argraffiad yn 1740, a dilynodd llawer mwy.FfynonellauEvans, Theophilus (1693–1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Cyhoeddwyd Drych y Prif Oesoedd gyntaf yn yr Amwythig yn 1716, gydag ail argraffiad yn 1740 a llawer wedyn; fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru sy’n dyrchafu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig, gyda chyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol; mae’n un o glasuron rhyddiaith Gymraeg; dywedir mai ef a ddarganfu rinwedd dyfroedd Llanwrtyd.Theophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ym mis Chwefror 1693 ym Mhen-y-wenallt; ordeiniwyd yn 1718 a 1719; rheithor Llangamarch o 1738; roedd Drych y Prif Oesoedd (1716) yn gronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, a ddiwygiwyd yn 1740; dywedodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, iddo gael ei ddarllen a’i edmygu’n fwy gan drigolion De Cymru nag unrhyw lyfr Cymraeg arall; bu farw ar 11 Medi 1767.
Dywedodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, iddo gael ei ddarllen a’i edmygu’n fwy gan drigolion De Cymru nag unrhyw lyfr Cymraeg arall. Saif heddiw yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.FfynonellauTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ym mis Chwefror 1693 ym Mhen-y-wenallt; ordeiniwyd yn 1718 a 1719; rheithor Llangamarch o 1738; roedd Drych y Prif Oesoedd (1716) yn gronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, a ddiwygiwyd yn 1740; dywedodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, iddo gael ei ddarllen a’i edmygu’n fwy gan drigolion De Cymru nag unrhyw lyfr Cymraeg arall; bu farw ar 11 Medi 1767.Evans, Theophilus (1693–1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Cyhoeddwyd Drych y Prif Oesoedd gyntaf yn yr Amwythig yn 1716, gydag ail argraffiad yn 1740 a llawer wedyn; fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru sy’n dyrchafu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig, gyda chyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol; mae’n un o glasuron rhyddiaith Gymraeg; dywedir mai ef a ddarganfu rinwedd dyfroedd Llanwrtyd.

Ganed Evans ym Mhen-y-wenallt ym mis Chwefror 1693 a’i ordeinio yn 1718 a 1719. O 1738 bu’n rheithor Llangamarch ym Mrycheiniog. Dywedir mai ef a ganfu rinwedd iachusol dyfroedd Llanwrtyd. Bu farw ar 11 Medi 1767.FfynonellauTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ym mis Chwefror 1693 ym Mhen-y-wenallt; ordeiniwyd yn 1718 a 1719; rheithor Llangamarch o 1738; roedd Drych y Prif Oesoedd (1716) yn gronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, a ddiwygiwyd yn 1740; dywedodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, iddo gael ei ddarllen a’i edmygu’n fwy gan drigolion De Cymru nag unrhyw lyfr Cymraeg arall; bu farw ar 11 Medi 1767.Evans, Theophilus (1693–1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Cyhoeddwyd Drych y Prif Oesoedd gyntaf yn yr Amwythig yn 1716, gydag ail argraffiad yn 1740 a llawer wedyn; fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru sy’n dyrchafu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig, gyda chyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol; mae’n un o glasuron rhyddiaith Gymraeg; dywedir mai ef a ddarganfu rinwedd dyfroedd Llanwrtyd.
Bedyddiwyd Theophilus Evans yn eglwys Llandygwydd ar 21 Chwefror 1693, yn fab i Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg. Ef oedd y pumed mab, a’i fam oedd Elinor Beynon o Langoedmor.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Clerigwr a hanesydd Cymreig (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ac Elinor Beynon o Langoedmor, o deulu o fân uchelwyr Sir Gaerfyrddin â theyrngarwch cryf i’r brenin ac i’r Eglwys; ei ferch hynaf oedd mam yr hanesydd Theophilus Jones; disgrifiwyd Drych y Prif Oesoedd (1716) fel cronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, ac ysgrifennodd Jones yn 1909 iddo gael ei ddarllen a’i edmygu gan drigolion De Cymru yn fwy nag unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn yr iaith; gadawodd ei ystâd fach a’i lu o lyfrau a phapurau i’w ŵyr Theophilus Jones, a dreuliodd lawer o’i fachgendod gydag ef, ac a ysgrifennodd fod ganddo efallai gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw ddyn a fu fyw erioed, mai ychydig a wyddai am werth arian, ac mai llyfrau oedd ei unig drysorau. Ei daid, Evan Griffith Evans, oedd ‘Capten Tory’ byddin Siarl I.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg. Cafodd ei fagu yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740.
Yn 1714–16 bu gartref ac yn Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg. Ymhlith ei lyfrau eraill mae Llwybr hyffordd y plentyn bach, efallai o 1715, a Pwyll y Pader, o 1739.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym mis Chwefror 1693, bedyddiwyd yn Llandygwydd, pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ger Castellnewydd Emlyn; bu farw 11 Medi 1767; ordeiniwyd yn ddiacon yn 1718 ac yn offeiriad yn 1719; rheithor Llangamarch o 1738 ac yn Eglwys Dewi Sant, Llan-faes, Aberhonddu, o 1739; Llwybr hyffordd y plentyn bach (1715 efallai), Drych y Prif Oesoedd (1716; diwygiwyd 1740) a Pwyll y Pader (1739); etifeddodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, ei lyfrau a’i bapurau.
Mae’r Drych yn adrodd hanes y Brytaniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion, gan dynnu ar lawer o hen awduron, Sieffre o Fynwy yn eu plith.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740. Mae Evans yn dyfynnu gydag edmygedd mawr yr ysgolhaig o Lydaw Paul-Yves Pezron, a ddaliai mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer, mab Jaffeth.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740. ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw,’ gofynna’r Drych, ‘ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry.’FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740.
Bu’n gurad Llanlleonfel, ac yna, dan Moses Williams, yn Nefynnog. Daeth yn ficer Llandyfrïog, ger Castellnewydd Emlyn, yn 1722, ac yn rheithor Llanynys gyda Llanddulas yn 1728.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg. O 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan i Marmaduke Gwynne o’r Garth.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg. Yn Llangamarch y William Williams Pantycelyn ifanc oedd ei gurad.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740.
Yn ôl y stori yfodd ddŵr y ffynnon yn Llanwrtyd pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny iacháu ei hun o’r llwg.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg. Yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a chawsant bump o blant.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg. Fe’i claddwyd ym mynwent Llangamarch.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.
Gadawodd ei ystad fechan a’i lyfrau a’i bapurau lu i’w ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, a fu’n byw gydag ef am ran helaeth o’i blentyndod.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Clerigwr a hanesydd Cymreig (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ac Elinor Beynon o Langoedmor, o deulu o fân uchelwyr Sir Gaerfyrddin â theyrngarwch cryf i’r brenin ac i’r Eglwys; ei ferch hynaf oedd mam yr hanesydd Theophilus Jones; disgrifiwyd Drych y Prif Oesoedd (1716) fel cronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, ac ysgrifennodd Jones yn 1909 iddo gael ei ddarllen a’i edmygu gan drigolion De Cymru yn fwy nag unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn yr iaith; gadawodd ei ystâd fach a’i lu o lyfrau a phapurau i’w ŵyr Theophilus Jones, a dreuliodd lawer o’i fachgendod gydag ef, ac a ysgrifennodd fod ganddo efallai gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw ddyn a fu fyw erioed, mai ychydig a wyddai am werth arian, ac mai llyfrau oedd ei unig drysorau. Cofiai Jones amdano fel hyn: ‘He had perhaps as much of the milk of human kindness, as any man who ever lived: of the value of money he knew little, books were his only treasures’, roedd ganddo gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw un a fu byw erioed; ychydig a wyddai am werth arian, llyfrau oedd ei unig drysorau.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Clerigwr a hanesydd Cymreig (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ac Elinor Beynon o Langoedmor, o deulu o fân uchelwyr Sir Gaerfyrddin â theyrngarwch cryf i’r brenin ac i’r Eglwys; ei ferch hynaf oedd mam yr hanesydd Theophilus Jones; disgrifiwyd Drych y Prif Oesoedd (1716) fel cronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, ac ysgrifennodd Jones yn 1909 iddo gael ei ddarllen a’i edmygu gan drigolion De Cymru yn fwy nag unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn yr iaith; gadawodd ei ystâd fach a’i lu o lyfrau a phapurau i’w ŵyr Theophilus Jones, a dreuliodd lawer o’i fachgendod gydag ef, ac a ysgrifennodd fod ganddo efallai gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw ddyn a fu fyw erioed, mai ychydig a wyddai am werth arian, ac mai llyfrau oedd ei unig drysorau.
Ffynonellau a darllen pellach
Clerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.
Theophilus EvansMae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.
Gweledigaetheu y Bardd CwscMae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.
Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoeddMae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.
Argraffu’n dod i GymruMae Elihu Yale, yr hanai ei deulu o ardal Llandegla, yn rhoi llyfrau a nwyddau i goleg yn Connecticut, sy’n cymryd ei enw. Fe’i claddwyd yn Wrecsam.
YaleYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf