Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1703

Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

Llun: Wyneb-ddalen argraffiad cyntaf Gweledigaetheu y Bardd Cwsc, 1703 · Ellis Wynne; photograph by Christie’s, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1703 cyhoeddodd Ellis Wynne o’r Lasynys ger Harlech Weledigaetheu y Bardd Cwsc yn Llundain. Byddai’n dod yn un o glasuron yr iaith Gymraeg.

CyhoeddwydLlundain, 1703
AwdurEllis Wynne o’r Lasynys
ArgraffiadauO leiaf 32 erbyn 1932

Y gweledigaethau#

Cymerodd Wynne ei batrwm o Sueños yr awdur Sbaenaidd Quevedo, yn Saesneg Syr Roger L’Estrange, a’i ysgrifennu o’r newydd yn Gymraeg. Mae ei weledigaethau’n rhoi darluniau ffyrnig o ddrygau ei oes, pechodau a ffolinebau ei ddydd ei hun.

Ar yr wynebddalen mae Y Rhann Gyntaf.

Lasynys Fawr, ger Harlech, lle ganed Ellis Wynne
Lasynys Fawr, ger Harlech, lle ganed Ellis Wynne · Llun: Oosoom at English Wikipedia, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ellis Wynne#

Ganed Wynne yn Lasynys Fawr ar 7 Mawrth 1671 ac aeth i Goleg Iesu, Rhydychen, yn 1692. Wedi ei ordeinio’n offeiriad yn 1704, gwasanaethodd Landanwg a Llanbedr, ac o 1711 Lanfair ger Harlech. Rhoddodd hefyd Holy Living Jeremy Taylor yn Gymraeg ac ysgrifennu emynau.

Bu farw ar 13 Gorffennaf 1734 ac mae’n gorwedd dan allor eglwys Llanfair.

Y llechen ar Lasynys Fawr
Y llechen ar Lasynys Fawr · Llun: Oosoom at English Wikipedia, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Clasur rhyddiaith Gymraeg#

Roedd o leiaf 32 argraffiad wedi ymddangos erbyn 1932, ac fe’i rhoddwyd yn Saesneg o leiaf deirgwaith.

Wyniaid Glyn Cywarch#

Roedd Ellis Wynne yn fab i Edward Wynne, o deulu adnabyddus Glyn Cywarch, ac i’w wraig, a oedd wedi etifeddu’r Lasynys. Roedd teulu Glyn Cywarch yn perthyn i Frogyntyn ger Croesoswallt, ac mae’r Lasynys ei hun yn ffermdy sylweddol rhwng Talsarnau a Harlech.

O’r gyfraith i’r Eglwys#

Yn ôl traddodiad lleol astudiodd y gyfraith cyn i’w berthynas Humphrey Humphreys, esgob Bangor, ei berswadio i gymryd urddau eglwysig. Mae digon o dystiolaeth ei fod yn ŵr o addysg uwch a diwylliant mawr, ac yn Rhydychen efallai iddo gwrdd â’r ysgolhaig mawr Edward Lhuyd.

Tair gweledigaeth#

Ychwanegiad Wynne ei hun at y patrwm Sbaenaidd oedd y bardd cwsg ei hun. Caiff dair gweledigaeth, o’r byd, o lys isaf Angau ac o Uffern, dan arweiniad angel, a Meistr Cwsg a’i chwaer Hunllef. Llyfr bwrlesg ydyw, wedi’i ysgrifennu mewn Cymraeg naturiol, byw.

Capel i Harlech#

Roedd Wynne yn offeiriad plwyf gofalus. Ym mis Tachwedd 1706 ysgrifennodd fod ei blwyfolion ac yntau yn ‘extreamly desirous of a Chappell again at Harlech’, yn awyddus iawn i gael capel eto yn Harlech.

Cartref yn y Lasynys#

Yn 1698 priododd Lowri Wynne o Foel-y-glo, a fu farw yn 1699. Ei ail wraig oedd Lowri Lloyd o Hafod Lwyfog, Beddgelert, a chawsant naw o blant. Wedi’i ail briodas, yn 1711, bu’n byw yn y Lasynys weddill ei oes.

Llyfrau i’r Eglwys#

Daeth ei gyfieithiad o Holy Living Jeremy Taylor allan yn 1701 fel Rheol Buchedd Sanctaidd. Yn 1710 golygodd y Llyfr Gweddi Gyffredin Cymraeg, ac ynddo yr ymddangosodd ei emyn enwocaf, ‘Myfi yw’r Adgyfodiad Mawr’. Cyhoeddwyd rhagor o’i emynau, gyda dwy garol plygain, gan ei fab Edward yn 1755.

Y Lasynys heddiw#

Mae’r Lasynys Fawr, man geni a chartref Ellis Wynne, yn adeilad rhestredig. Mae’r brif ran, mae’n debyg, o ddechrau’r ail ganrif ar bymtheg, wedi’i chodi o garreg leol yn erbyn brigiad o graig, gyda’r ystafelloedd byw ar y llawr cyntaf. Yn y parlwr mae paneli, pilastrau rhychog a chilfach fwaog wedi’i phaentio â phennau angylion asgellog. Mae llechen wrth y drws yn nodi ei hadfer a’i hagor yn 1922, ac mae’r tŷ wedi’i adfer yn ofalus eto yn ddiweddar.

Y bobl

1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne

Cyn ac wedyn

  1. Canwyll y Cymry

    Mae Stephen Hughes yn cyhoeddi penillion y Ficer Rhys Prichard fel Canwyll y Cymry, un o’r llyfrau Cymraeg a ddarllenwyd fwyaf am ddwy ganrif.

    Canwyll y Cymry
  2. Y Tir Cymreig

    Mae Crynwyr o Gymru sy’n ffoi rhag erledigaeth yn ymgartrefu ym Mhensylfania. Mae enwau lleoedd fel Bryn Mawr a Merion yn dal i nodi’r tir a brynwyd ganddynt.

    Y Tir Cymreig
  3. Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd

    Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.

    Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd
  4. Drych y Prif Oesoedd

    Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.

    Drych y Prif Oesoedd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf