Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad
1707
Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.
Llun: Edward Lhuyd, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown artist, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ym mis Mehefin 1707 cyhoeddodd Edward Lhuyd, Ceidwad Amgueddfa Ashmole yn Rhydychen, Glossography, cyfrol gyntaf ei Archaeologia Britannica. Dangosodd fod gan y Gymraeg chwiorydd: Cernyweg a Llydaweg, a Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban, i gyd yn un teulu o ieithoedd.FfynonellauLhuyd, Edward (1660–1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Yr Athro Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i “Parochial Queries”, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda William Jones, Robert Wynne a David Parry, trwy Gymru, Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelodd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 wedi ymweld â phob sir yng Nghymru; daeth Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad a geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; ef oedd sylfaenydd ieitheg Geltaidd a chymharol.Edward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1660, mab Edward Llwyd o Lanforda; yn Amgueddfa Ashmole o 1684 a’i Cheidwad o 1690 hyd ei farw; cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica yn 1707 gyda help Moses Williams, gan ddangos bod yr ieithoedd Brythoneg a Goedeleg yn perthyn; ei Lithophylacii Britannici Ichnographia yn 1699 oedd y catalog cyntaf erioed o ffosiliau; enwyd Lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; bu farw yn 1709 yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed.
| Cyhoeddwyd | Rhydychen, Mehefin 1707 |
|---|---|
| Awdur | Edward Lhuyd, gyda Moses Williams |
| Ei daith | 1697–1701, pob sir yng Nghymru |
Yn 1696 argraffodd Lhuyd bedair mil o’i Parochial Queries, tair i bob plwyf. Yn 1697 cychwynnodd gyda thri chynorthwyydd ar daith fawr, trwy Gymru, Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw. Dychwelodd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 wedi ymweld â phob sir yng Nghymru.FfynhonnellLhuyd, Edward (1660–1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Yr Athro Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i “Parochial Queries”, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda William Jones, Robert Wynne a David Parry, trwy Gymru, Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelodd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 wedi ymweld â phob sir yng Nghymru; daeth Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad a geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; ef oedd sylfaenydd ieitheg Geltaidd a chymharol.

Gosododd Glossography yr ieithoedd ochr yn ochr: geirdarddiad a geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg. Dangosodd Lhuyd fod yr ieithoedd Brythoneg, Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg, a’r ieithoedd Goedeleg, Gwyddeleg a Gaeleg, yn perthyn.FfynonellauLhuyd, Edward (1660–1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Yr Athro Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i “Parochial Queries”, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda William Jones, Robert Wynne a David Parry, trwy Gymru, Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelodd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 wedi ymweld â phob sir yng Nghymru; daeth Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad a geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; ef oedd sylfaenydd ieitheg Geltaidd a chymharol.Edward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1660, mab Edward Llwyd o Lanforda; yn Amgueddfa Ashmole o 1684 a’i Cheidwad o 1690 hyd ei farw; cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica yn 1707 gyda help Moses Williams, gan ddangos bod yr ieithoedd Brythoneg a Goedeleg yn perthyn; ei Lithophylacii Britannici Ichnographia yn 1699 oedd y catalog cyntaf erioed o ffosiliau; enwyd Lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; bu farw yn 1709 yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed.
Mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’n sylfaenydd ieitheg Geltaidd a chymharol.FfynhonnellLhuyd, Edward (1660–1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Yr Athro Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i “Parochial Queries”, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda William Jones, Robert Wynne a David Parry, trwy Gymru, Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelodd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 wedi ymweld â phob sir yng Nghymru; daeth Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad a geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; ef oedd sylfaenydd ieitheg Geltaidd a chymharol.
Ganed Lhuyd yn 1660, mab Edward Llwyd o Lanforda, a daeth i’r Ashmolean yn 1684, gan ddod yn Geidwad yn 1690. Yn 1699 cyhoeddodd y catalog cyntaf erioed o ffosiliau, ac enwyd Lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl.FfynhonnellEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1660, mab Edward Llwyd o Lanforda; yn Amgueddfa Ashmole o 1684 a’i Cheidwad o 1690 hyd ei farw; cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica yn 1707 gyda help Moses Williams, gan ddangos bod yr ieithoedd Brythoneg a Goedeleg yn perthyn; ei Lithophylacii Britannici Ichnographia yn 1699 oedd y catalog cyntaf erioed o ffosiliau; enwyd Lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; bu farw yn 1709 yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed.

Bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean yn 1709, yn ddim ond 49 oed.FfynhonnellEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1660, mab Edward Llwyd o Lanforda; yn Amgueddfa Ashmole o 1684 a’i Cheidwad o 1690 hyd ei farw; cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica yn 1707 gyda help Moses Williams, gan ddangos bod yr ieithoedd Brythoneg a Goedeleg yn perthyn; ei Lithophylacii Britannici Ichnographia yn 1699 oedd y catalog cyntaf erioed o ffosiliau; enwyd Lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; bu farw yn 1709 yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed.
Mam Lhuyd oedd Bridget Pryse o Lanffraid, ger Tal-y-bont yng Ngheredigion, o gangen o deulu Gogerddan.FfynonellauLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.Edward Lhuyd ↗Wicipedia CymraegNaturiaethwr, botanegwr, ieithydd, daearegydd a hynafiaethydd o Gymru (1660 – 30 Mehefin 1709); mab Edward Lloyd o Lanforda ger Croesoswallt a Bridget Pryse o Lanffraid, o un o ganghennau teulu Gogerddan; roedd ei Glossography yn 1707, cyfrol gyntaf yr Archaeologia Britannica arfaethedig a’r unig un a welodd olau dydd, yn astudiaeth o iaith a diwylliant y gwledydd hynny ar seiliau gwyddonol, carreg filltir a man cychwyn yr astudiaeth fodern o’r ieithoedd hynny; mae englyn coffa gan John Morgan (tua 1688 – tua 1734) yn darllen: ‘Meini nadd y mynyddoedd – a gwaliau / Ac olion dinasoedd / A dail, dy fyfyrdod oedd / A hanesion hen oesoedd’. Cafodd ei addysg yn ysgol ramadeg Croesoswallt, ac erbyn 1681 roedd yn hyddysg yn achau Cymru.FfynhonnellLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw. Ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, ac yn fuan wedyn fe’i gwnaed yn gynorthwywr i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorodd ar 21 Mai 1683.FfynhonnellLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.
Gadawodd ymweliad ag Eryri yn 1688 iddo restru planhigion y mynyddoedd i’r naturiaethwr John Ray, ac roedd Synopsis Ray yn 1689–90 yn cynnwys ei restr o blanhigion yr Wyddfa.FfynonellauEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.Lhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw. I argraffiad Gibson o Britannia Camden, yn 1695, ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru.FfynhonnellLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.
Yn 1696 copïodd Lhuyd lawer o’r arysgrif Ladin ar Biler Eliseg, ger Glyn y Groes. Mae’r garreg ers hynny wedi mynd bron yn annarllenadwy dan y tywydd, ac mae’n ymddangos bod ei gopi yn hynod o gywir.FfynhonnellEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.
Ei gynorthwywyr ar y daith fawr oedd William Jones, Robert Wynne a David Parry.FfynhonnellLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw. Gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg.FfynhonnellEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’. Yn Llydaw cymerwyd y teithwyr am ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod.FfynhonnellLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.
Helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu ei gatalog o ffosilau.FfynhonnellEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’. Ynddo gwnaeth Lhuyd y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn y byddem heddiw yn ei adnabod fel deinosor, dant sawropod a alwodd yn Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit.FfynhonnellEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’. Fe’i gwnaed yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1708.FfynhonnellLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw.
Fe’i claddwyd yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel yn Rhydychen, ac yn 1905 gosodwyd llechen bres iddo yng nghapel Coleg Iesu.FfynhonnellLhuyd, Edward (1660 – 1709), botanist, geologist, antiquary, and philologist ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, a Bridget Pryse o Lan-ffraid, ger Tal-y-bont, Ceredigion; ganed ym mhlwyf Loppington; yn ysgol ramadeg Croesoswallt, lle bu’n athro wedyn yn ôl pob tebyg; erbyn 1681 roedd yn hyddysg mewn achau; ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, a chyn hir fe’i gwnaed yn gynorthwyydd i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorwyd ar 21 Mai 1683; ymhlith ei arbrofion cynharaf roedd gwneud papur na losgai o asbestos (1684) a disgrifio planhigion gogledd Cymru; cynhwysodd Synopsis Ray (1689–90) ei restr o blanhigion yr Wyddfa; yn geidwad yr Ashmolean yn olynydd i Plot yn 1690–1, trodd fwyfwy at gerrig a ffosiliau; ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru i Britannia Camden gan Gibson (1695); cyhoeddwyd ei gatalog o ffosiliau Prydain, Lithophylacii Britannici Ichnographia, ym mis Chwefror 1699; yn 1696 argraffwyd pedair mil o’i ‘Parochial Queries’, tair i bob plwyf; yn 1697 cychwynnodd ar ei daith fawr gyda’i gynorthwywyr William Jones, Robert Wynne a David Parry, drwy bob sir yng Nghymru, yna Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw, a dychwelyd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 â chopïau o lawysgrifau ac arysgrifau a chasgliad anferth; yn Llydaw fe’u tybiwyd yn ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod; M.A. 21 Gorffennaf 1701; daeth y Glossography, cyfrol gyntaf Archaeologia Britannica, allan ym mis Mehefin 1707, gyda geirdarddiad cymharol, geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, geiriau Cymraeg a hepgorwyd gan Dr Davies, catalog o lawysgrifau Brythonig a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg; F.R.S. 1708; bu farw yn Rhydychen ar 30 Mehefin 1709 a’i gladdu yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel; gosodwyd llechen bres yng nghapel Coleg Iesu yn 1905; roedd ymhlith hynafiaethwyr, naturiaethwyr ac ysgolheigion mwyaf ei oes, gwnaeth waith arloesol pwysig iawn mewn botaneg a daeareg, ac ef, yn fwy na neb, oedd sylfaenydd astudiaeth gymharol ieithoedd Prydain, Iwerddon a Llydaw. Mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr genedlaethol Cymru, yn dwyn ei enw, ac ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris wrth ymyl Llyfrgell Genedlaethol Cymru, gyda’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.FfynhonnellEdward Lhuyd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddonydd, daearyddwr, hanesydd a hynafiaethydd (1660 – 30 Mehefin 1709), ail Geidwad Amgueddfa Ashmole, a gyhoeddodd y catalog cyntaf o ffosiliau, Lithophylacii Britannici Ichnographia; hen ffurf ar y cyfenw Cymraeg Llwyd yw Lhuyd; perthynai ei deulu i fonedd de-orllewin Cymru; yn 1688 rhestrodd blanhigion Eryri i John Ray; wedi 1697 ymwelodd â phob sir yng Nghymru, yna’r Alban, Iwerddon, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw; helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu catalog ffosiliau 1699; yn 1696 copïodd ran helaeth o arysgrif Ladin Colofn Eliseg ger Glyn y Groes, aeth yr arysgrif bron yn annarllenadwy wedyn drwy draul y tywydd, ac ymddengys ei gopi’n rhyfeddol o gywir; gwnaeth y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn a adwaenwn heddiw fel deinosor, dant sawropod Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit; gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg; yn 1707, gyda help Moses Williams, cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica; dangosodd berthynas yr ieithoedd Brythonig (Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg) â’r rhai Goedelig (Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban); bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean, yn 49 oed; galwyd lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl; mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr Cymru, yn dwyn ei enw; ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris ger y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, ag arni’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.
Ffynonellau a darllen pellach
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydMae Crynwyr o Gymru sy’n ffoi rhag erledigaeth yn ymgartrefu ym Mhensylfania. Mae enwau lleoedd fel Bryn Mawr a Merion yn dal i nodi’r tir a brynwyd ganddynt.
Y Tir CymreigMae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.
Gweledigaetheu y Bardd CwscMae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.
Drych y Prif OesoeddMae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.
Argraffu’n dod i GymruYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf