Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1707

Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd

Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.

Llun: Edward Lhuyd, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown artist, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ym mis Mehefin 1707 cyhoeddodd Edward Lhuyd, Ceidwad Amgueddfa Ashmole yn Rhydychen, Glossography, cyfrol gyntaf ei Archaeologia Britannica. Dangosodd fod gan y Gymraeg chwiorydd: Cernyweg a Llydaweg, a Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban, i gyd yn un teulu o ieithoedd.

CyhoeddwydRhydychen, Mehefin 1707
AwdurEdward Lhuyd, gyda Moses Williams
Ei daith1697–1701, pob sir yng Nghymru

Y daith fawr#

Yn 1696 argraffodd Lhuyd bedair mil o’i Parochial Queries, tair i bob plwyf. Yn 1697 cychwynnodd gyda thri chynorthwyydd ar daith fawr, trwy Gymru, Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw. Dychwelodd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 wedi ymweld â phob sir yng Nghymru.

Tudalen o Archaeologia Britannica, 1707
Tudalen o Archaeologia Britannica, 1707 · Llun: National Library of Scotland, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons

Un teulu o ieithoedd#

Gosododd Glossography yr ieithoedd ochr yn ochr: geirdarddiad a geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg. Dangosodd Lhuyd fod yr ieithoedd Brythoneg, Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg, a’r ieithoedd Goedeleg, Gwyddeleg a Gaeleg, yn perthyn.

Mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’n sylfaenydd ieitheg Geltaidd a chymharol.

Edward Lhuyd#

Ganed Lhuyd yn 1660, mab Edward Llwyd o Lanforda, a daeth i’r Ashmolean yn 1684, gan ddod yn Geidwad yn 1690. Yn 1699 cyhoeddodd y catalog cyntaf erioed o ffosiliau, ac enwyd Lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl.

Lili’r Wyddfa, a enwyd unwaith yn Lloydia serotina ar ôl Lhuyd, yng Nghwm Du’r Arddu
Lili’r Wyddfa, a enwyd unwaith yn Lloydia serotina ar ôl Lhuyd, yng Nghwm Du’r Arddu · Llun: Alun Williams333, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean yn 1709, yn ddim ond 49 oed.

Llanforda a Glanffraid#

Mam Lhuyd oedd Bridget Pryse o Lanffraid, ger Tal-y-bont yng Ngheredigion, o gangen o deulu Gogerddan. Cafodd ei addysg yn ysgol ramadeg Croesoswallt, ac erbyn 1681 roedd yn hyddysg yn achau Cymru. Ar 31 Hydref 1682 daeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, ac yn fuan wedyn fe’i gwnaed yn gynorthwywr i Dr Plot, ceidwad cyntaf Amgueddfa Ashmole, a agorodd ar 21 Mai 1683.

Planhigion Eryri#

Gadawodd ymweliad ag Eryri yn 1688 iddo restru planhigion y mynyddoedd i’r naturiaethwr John Ray, ac roedd Synopsis Ray yn 1689–90 yn cynnwys ei restr o blanhigion yr Wyddfa. I argraffiad Gibson o Britannia Camden, yn 1695, ysgrifennodd nodiadau gwerthfawr ar siroedd Cymru.

Piler Eliseg#

Yn 1696 copïodd Lhuyd lawer o’r arysgrif Ladin ar Biler Eliseg, ger Glyn y Groes. Mae’r garreg ers hynny wedi mynd bron yn annarllenadwy dan y tywydd, ac mae’n ymddangos bod ei gopi yn hynod o gywir.

Ei ddal yn Brest#

Ei gynorthwywyr ar y daith fawr oedd William Jones, Robert Wynne a David Parry. Gwahoddodd ysgolheigion dan arweiniad John Keigwin o Mousehole ef i Gernyw i astudio’r iaith Gernyweg. Yn Llydaw cymerwyd y teithwyr am ysbïwyr a’u dal yn Brest am ddeunaw diwrnod.

Y deinosor cyntaf#

Helpodd ei gyfaill Isaac Newton i ariannu ei gatalog o ffosilau. Ynddo gwnaeth Lhuyd y disgrifiad gwyddonol cyntaf o’r hyn y byddem heddiw yn ei adnabod fel deinosor, dant sawropod a alwodd yn Rutellum implicatum, a’r cofnod ysgrifenedig cyntaf o drilobit. Fe’i gwnaed yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol yn 1708.

Ei goffáu#

Fe’i claddwyd yn ‘Eil y Cymry’ yn eglwys San Mihangel yn Rhydychen, ac yn 1905 gosodwyd llechen bres iddo yng nghapel Coleg Iesu. Mae Cymdeithas Edward Llwyd, cymdeithas naturiaethwyr genedlaethol Cymru, yn dwyn ei enw, ac ar 9 Mehefin 2001 dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris wrth ymyl Llyfrgell Genedlaethol Cymru, gyda’r geiriau ‘IEITHYDD HYNAFIAETHYDD NATURIAETHWR’.

Y bobl

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd

Cyn ac wedyn

  1. Y Tir Cymreig

    Mae Crynwyr o Gymru sy’n ffoi rhag erledigaeth yn ymgartrefu ym Mhensylfania. Mae enwau lleoedd fel Bryn Mawr a Merion yn dal i nodi’r tir a brynwyd ganddynt.

    Y Tir Cymreig
  2. Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

    Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

    Gweledigaetheu y Bardd Cwsc
  3. Drych y Prif Oesoedd

    Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.

    Drych y Prif Oesoedd
  4. Argraffu’n dod i Gymru

    Mae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.

    Argraffu’n dod i Gymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf