Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

1588

Beibl William Morgan

Y Beibl cyfan yn Gymraeg, wedi’i gyfieithu gan William Morgan, ficer Llanrhaeadr-ym-Mochnant ac yn ddiweddarach Esgob Llanelwy, a’i argraffu yn Llundain yn 1588, blwyddyn yr Armada.

Llun: Wyneb-ddalen addurnedig Beibl William Morgan, Y Beibl Cyssegr-lan, a argraffwyd yn 1588 · William Morgan (1545-1604), CC0 · Wikimedia Commons

Argraffwyd1588, yn Llundain, gan ddirprwyon Christopher Barker
Cyfieithwyd ganWilliam Morgan, ficer Llanrhaeadr-ym-Mochnant
O’rHebraeg a’r Roeg
Gosodwydym mhob eglwys blwyf yng Nghymru

Y llyfr a achubodd iaith

Daeth Y Beibl Cyssegr-lan allan yn 1588, blwyddyn Armada Sbaen. Gwaith William Morgan ydoedd, a anwyd yn Nhŷ Mawr Wybrnant, yn y bryniau uwchben Penmachno, mab i ffermwr tenant, a astudiodd yng Nghaergrawnt a dod yn ficer Llanrhaeadr-ym-Mochnant ym mryniau’r Berwyn. Yno, mewn plwyf gwledig, cyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg o’r Hebraeg a’r Roeg, a diwygio Testament Newydd Salesbury hefyd.

Cymraeg y beirdd oedd ei Gymraeg ef: cyfoethog, urddasol a chlir, iaith yr ysgolion barddol a gadwodd yr iaith yn bur am fil o flynyddoedd. Pan osodwyd ei Feibl ym mhob eglwys blwyf, clywid yr iaith honno bob Sul ym mhob cwr o Gymru. Rhoddodd i’r Cymry safon o Gymraeg ysgrifenedig y gallai pawb ei rhannu, gogledd a de, a dyna’r rheswm, cred llawer, fod Cymraeg yn cael ei siarad heddiw pan fo cynifer o ieithoedd eraill yr ynysoedd hyn wedi mynd.

Cymorth ar y ffordd

Cafodd Morgan gymorth. Cefnogodd yr Archesgob John Whitgift o Gaergaint y gwaith. Rhoddodd Gabriel Goodman, deon Cymreig Westminster, gartref iddo yn Llundain tra âi’r Beibl drwy’r wasg. Bu Edmwnd Prys, archddiacon Meirionnydd, ac ysgolheigion eraill yn ei helpu. Yn y cyflwyniad i’r Frenhines Elisabeth, ysgrifennodd Morgan y byddai crefydd, oni ddysgid hi yn yr iaith frodorol, yn aros yn guddiedig ac yn anhysbys.

Wedi 1588

Daeth Morgan yn Esgob Llandaf yn 1595 ac yn Esgob Llanelwy yn 1601, a bu farw yn 1604. Yn 1620 diwygiwyd ei Feibl gan yr Esgob Richard Parry a Dr John Davies o Fallwyd, a hwn fu Beibl y Cymry am dri chan mlynedd. Yn 1630 daeth Y Beibl Bach, yn ddigon bach a rhad i deuluoedd ei brynu i’w cartrefi eu hunain. Ohono y dysgodd y Cymry ddarllen, yn ysgolion cylchynol Griffith Jones ac ysgolion Sul Thomas Charles. Mae Tŷ Mawr Wybrnant, lle ganwyd Morgan, yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol heddiw.

Beibl 1620

Daeth diwygiad 1620 gan yr Esgob Richard Parry a Dr John Davies â’r Gymraeg yn nes at Fersiwn y Brenin Iago, a pharhaodd yn Feibl safonol Cymru hyd ddiwedd yr ugeinfed ganrif. Gellir darllen copi wedi’i sganio o Feibl Morgan yn 1588 ar-lein yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Beiblau newydd i oes newydd

Daeth Y Beibl Cymraeg Newydd allan yn 1988, bedwar can mlynedd wedi Morgan, a dilynodd argraffiad diwygiedig yn 2004. Aeth beibl.net, mewn Cymraeg bob dydd, ar-lein yn 2002 ac i brint yn 2015.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf