Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1080

Sallwyr Rhygyfarch

Y salmau a chalendr y saint, a wnaed yn Llanbadarn Fawr i Rygyfarch, awdur Buchedd Dewi Sant.

Llun: Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 · Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwnaedtua 1080, yn Llanbadarn Fawr
Ysgrifennwyd ganIthael y copïydd; addurnwyd gan Ieuan ap Sulien
Gwnaed iRygyfarch, brawd Ieuan
Cedwir ynColeg y Drindod, Dulyn (MS 50)

Tŷ Sulien

Yn yr unfed ganrif ar ddeg roedd eglwys Padarn yn Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yn un o ysgolion mawr Cymru. Ei hathro oedd Sulien, ddwywaith yn esgob Tyddewi, ac roedd ei bedwar mab i gyd yn ysgolheigion. Gwnaed y sallwyr hwn yn eu hysgol i’r mab hynaf, Rhygyfarch, awdur Buchedd Dewi Sant.

Ysgrifennwyd ei destun gan gopïydd o’r enw Ithael, a pheintiwyd ei lythrennau mawr a’i luniau gan Ieuan, brawd Rhygyfarch. Ysgrifennodd Rhygyfarch ei hun benillion Lladin iddo. Mae’n un o ddau lyfr yn unig sydd wedi goroesi o ysgol Llanbadarn; y llall yw copi Ieuan o Awstin Sant, sydd yng Nghaergrawnt heddiw.

Beth sydd ynddo

Mae ei 159 tudalen yn dal salmau Dafydd, calon gweddi pob mynach ac offeiriad, gyda llythyr gan Sant Jerôm, rhestr o’r apostolion, tablau, a Merthyrdraeth Jerôm, calendr saint yr Eglwys gyfan, ddydd ar ôl dydd.

Ei gelfyddyd

Clymwaith o lawer lliw yw llythrennau Ieuan, yn llawn bwystfilod ac adar yn ymdroelli, yn hen gelfyddyd y Brythoniaid a’r Gwyddelod, wedi’i chyffwrdd gan gelfyddyd byd y Llychlynwyr yn ei ddydd. Maent ymhlith y gweithiau celf gorau a wnaed yng Nghymru cyn dyfodiad y Normaniaid, blodeuo olaf celfyddyd a ddechreuodd yn oes y saint.

Ei daith

Nid yw’n hysbys sut y cyrhaeddodd y llyfr Iwerddon, ond bu ers tro yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn. Fe’i hargraffwyd yn llawn yn 1914 fel The Psalter and Martyrology of Ricemarch, ffurf Ladin enw Rhygyfarch.

Sulien yr athro

Bu Sulien, tad y teulu, yn astudio dair blynedd ar ddeg yn Iwerddon cyn dod adref i ddysgu. Roedd gan glas Llanbadarn Fawr, ei gymuned o glerigwyr, enw am ddysg, a gwnaed Sulien yn esgob Tyddewi ddwywaith, o 1073 hyd 1078 ac eto o tua 1080 hyd tua 1085. Bu farw tua 1091, a bu ei ysgol fyw yn ei feibion.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf