

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1080
Sallwyr Rhygyfarch
Y salmau a chalendr y saint, a wnaed yn Llanbadarn Fawr i Rygyfarch, awdur Buchedd Dewi Sant.
Llun: Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 · Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Gwnaed | tua 1080, yn Llanbadarn Fawr |
|---|---|
| Ysgrifennwyd gan | Ithael y copïydd; addurnwyd gan Ieuan ap Sulien |
| Gwnaed i | Rygyfarch, brawd Ieuan |
| Cedwir yn | Coleg y Drindod, Dulyn (MS 50) |
Tŷ Sulien
Yn yr unfed ganrif ar ddeg roedd eglwys Padarn yn Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yn un o ysgolion mawr Cymru. Ei hathro oedd Sulien, ddwywaith yn esgob Tyddewi, ac roedd ei bedwar mab i gyd yn ysgolheigion. Gwnaed y sallwyr hwn yn eu hysgol i’r mab hynaf, Rhygyfarch, awdur Buchedd Dewi Sant.FfynhonnellRicemarch Psalter ↗Wicipedia (Saesneg)Coleg y Drindod Dulyn MS 50; ysgrifennwyd yn Llanbadarn Fawr gan y copïydd Ithael i Rygyfarch, gyda llythrennau a lluniau gan ei frawd Ieuan; 159 tudalen; sallwyr, llythyr Jerôm, Breviarius Apostolorum, Merthyrdraeth Jerôm.
Ysgrifennwyd ei destun gan gopïydd o’r enw Ithael, a pheintiwyd ei lythrennau mawr a’i luniau gan Ieuan, brawd Rhygyfarch. Ysgrifennodd Rhygyfarch ei hun benillion Lladin iddo. Mae’n un o ddau lyfr yn unig sydd wedi goroesi o ysgol Llanbadarn; y llall yw copi Ieuan o Awstin Sant, sydd yng Nghaergrawnt heddiw.
Beth sydd ynddo
Mae ei 159 tudalen yn dal salmau Dafydd, calon gweddi pob mynach ac offeiriad, gyda llythyr gan Sant Jerôm, rhestr o’r apostolion, tablau, a Merthyrdraeth Jerôm, calendr saint yr Eglwys gyfan, ddydd ar ôl dydd.
Ei gelfyddyd
Clymwaith o lawer lliw yw llythrennau Ieuan, yn llawn bwystfilod ac adar yn ymdroelli, yn hen gelfyddyd y Brythoniaid a’r Gwyddelod, wedi’i chyffwrdd gan gelfyddyd byd y Llychlynwyr yn ei ddydd. Maent ymhlith y gweithiau celf gorau a wnaed yng Nghymru cyn dyfodiad y Normaniaid, blodeuo olaf celfyddyd a ddechreuodd yn oes y saint.
Ei daith
Nid yw’n hysbys sut y cyrhaeddodd y llyfr Iwerddon, ond bu ers tro yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn. Fe’i hargraffwyd yn llawn yn 1914 fel The Psalter and Martyrology of Ricemarch, ffurf Ladin enw Rhygyfarch.
Sulien yr athro
Bu Sulien, tad y teulu, yn astudio dair blynedd ar ddeg yn Iwerddon cyn dod adref i ddysgu. Roedd gan glas Llanbadarn Fawr, ei gymuned o glerigwyr, enw am ddysg, a gwnaed Sulien yn esgob Tyddewi ddwywaith, o 1073 hyd 1078 ac eto o tua 1080 hyd tua 1085. Bu farw tua 1091, a bu ei ysgol fyw yn ei feibion.FfynhonnellSulien ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Tyddewi 1073–1078 ac eto o tua 1080 hyd tua 1085; bu farw tua 1091; cysylltir ef â chlas Llanbadarn Fawr, cymuned o glerigwyr ag enw am ddysg; ysgrifennodd ei fab Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant. Gydag erthygl Wikipedia ar Sallwyr Rhygyfarch: bu Sulien yn astudio dair blynedd ar ddeg yn Iwerddon.
Rhygyfarch → Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


