Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1085–1095

Awstin Ieuan ap Sulien

Ar y Drindod gan Awstin Sant, a gopïwyd yn Llanbadarn Fawr gan Ieuan ap Sulien, a’i llofnododd â cherdd Ladin ar fywyd ei dad, yr Esgob Sulien, ac a ysgrifennodd benillion Cymraeg yn ei ymylon.

Llun: Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Pricey, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1085–1095, yn Llanbadarn Fawr
Ysgrifennwyd ganIeuan ap Sulien, sy’n ei lofnodi
Cedwir ynColeg Corpus Christi, Caergrawnt (MS 199)
Trysorcerdd Ieuan i’w dad Sulien, a phennill Cymraeg yn ei ymyl

Copi ysgolhaig ei hun

Dyma lyfr mawr Awstin Sant Ar y Drindod, a gopïwyd yn Llanbadarn Fawr gan Ieuan ap Sulien, mab yr Esgob Sulien ac arlunydd Sallwyr Rhygyfarch. Llyfr mawr o femrwn cain ydyw, 36 llinell i’r dudalen, yn llaw gron a chyson Ieuan, gyda llythrennau addurnedig ar ddechrau pob llyfr.

Cerdd Ieuan

Wedi gorffen y gwaith hir, ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin o’i eiddo’i hun ar ôl y dudalen olaf. Ynddi mae’n enwi ei hun yn Ioan, mab Sulien a brawd Rhygyfarch, ac yn canu bywyd ei dad: sut yr aeth Sulien i astudio yn Iwerddon a’r Alban, dod adref i ddysgu yn Llanbadarn, a dod ddwywaith yn esgob Tyddewi. Dyma’r darlun gorau sydd gennym o’r teulu a wnaeth Lanbadarn yn oleuni dysg, wedi’i ysgrifennu gan un ohonynt.

Pennill Cymraeg yn yr ymyl

Ysgrifennodd Ieuan benillion Cymraeg hefyd yn ymylon y llyfr. Mae ysgolheigion yn eu dyddio rhwng 1079 a 1089. Maent ymhlith y darnau prin o farddoniaeth Gymraeg a ysgrifennwyd cyn Llyfr Du Caerfyrddin, a chollwyd rhan ohonynt pan ailrwymwyd y llyfr yn 1953.

Ei daith

Fel llawer o lyfrau Cymru, daeth i’r Archesgob Matthew Parker yn yr unfed ganrif ar bymtheg, ac felly i Lyfrgell Parker yng Ngholeg Corpus Christi, Caergrawnt. Gellir gweld pob tudalen ar-lein, ac argraffwyd cerdd Ieuan gan Haddan a Stubbs yn eu Councils yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Rhygyfarch, y brawd hŷn

Bu brawd hŷn Ieuan, Rhygyfarch, Ricemarch mewn Hen Gymraeg, fyw o 1057 hyd 1099. Ysgrifennodd y Fuchedd Dewi gynharaf sydd wedi goroesi, yn Lladin. Daeth yn Fuchedd safonol nawddsant Cymru, ac yn yr Oesoedd Canol fe’i trowyd i’r Gymraeg fel Buchedd Dewi. Ysgrifennodd hefyd gerdd Ladin ar wahanol fersiynau’r Sallwyr.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf